Azərbaycanda müəllimlərin sertifikatlaşdırılması həm peşəkar bilik və bacarıqların qiymətləndirilməsi, həm də müəyyən nəticə göstərən müəllimlər üçün əməkhaqqına əlavə ödəniş mexanizmi ilə əlaqələndirilir.
Bəs digər ölkələrdə müəllimlərin sertifikatlaşdırılması və peşəkar qiymətləndirilməsi necə həyata keçirilir? Sertifikat və ya lisenziya əldə edən müəllimlərin əməkhaqqı avtomatik artırılırmı?
AzEdu.az müxtəlif ölkələrin təcrübəsini araşdırıb.
Araşdırma göstərir ki, dünyada vahid model yoxdur. Bəzi ölkələrdə müəllimlik hüququnun əldə edilməsi üçün lisenziya və ya peşəkar status tələb olunur, bəzilərində isə müəllimlərin peşəkar fəaliyyəti dövründə mütəmadi qiymətləndirilməsi həyata keçirilir. Əməkhaqqının artımı isə bir çox hallarda sertifikatın özündən deyil, iş stajı, təhsil səviyyəsi, karyera pilləsi, əlavə məsuliyyətlər və peşəkar fəaliyyətin nəticələrindən asılı olur.
ABŞ
ABŞ-də müəllimlərin sertifikatlaşdırılması federal deyil, əsasən ştatlar səviyyəsində həyata keçirilir. Buna görə tələblər, imtahanlar və sertifikatın müddəti ştatdan-ştata dəyişə bilər.
Burada sertifikat və ya müəllim lisenziyası əsasən şəxsin müəllim kimi işləmək hüququ ilə bağlıdır. Bu statusun əldə edilməsi ölkə üzrə vahid şəkildə “maaşa əlavə” mexanizmi yaratmır.
Müəllimlərin əməkhaqqı isə əsasən məktəb dairəsi və ştatın müəyyən etdiyi maaş cədvəlləri, müəllimin təhsil səviyyəsi və iş təcrübəsi ilə əlaqələndirilir. Bəzi sistemlərdə əlavə ödəniş və performansa əsaslanan proqramlar da tətbiq oluna bilər. Buna görə ABŞ üçün “sertifikat alan hər müəllimin maaşı avtomatik artır” demək düzgün olmaz.
Kanada
Kanadada müəllimlərin peşəkar statusu və sertifikatlaşdırılması əyalət və ərazilərin səlahiyyətindədir. Məsələn, Ontarioda müəllimlərin kvalifikasiyası və qeydiyyatı ayrıca tənzimlənir.
Əməkhaqqı isə əsasən kollektiv müqavilələr və maaş cədvəlləri əsasında müəyyən edilir. Burada təcrübə və əlavə kvalifikasiyalar maaş pilləsində irəliləməyə təsir edən əsas amillərdəndir.
OECD-nin 2026 məlumatına görə, Kanadada müəllim maaşlarının başlanğıc səviyyədən yuxarı pillələrə keçidi nisbətən qısa müddətdə baş verir: bəzi müəllimlər üçün başlanğıcdan maaş şkalasının yuxarı həddinə qədər keçid 10 il və ya daha az müddətə sıxışdırılıb.
Yəni Kanadada da sertifikatın özünün ayrıca faizlə maaş əlavəsi yaratması əvəzinə, ixtisas və təcrübəyə əsaslanan maaş sistemi daha xarakterikdir.
Böyük Britaniya
İngiltərədə müəllimlik üçün əsas peşə statuslarından biri Qualified Teacher Status – QTS-dir. QTS dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən bir çox məktəbdə müəllim kimi işləmək üçün hüquqi tələbdir.
Lakin QTS almaq avtomatik olaraq ayrıca maaş əlavəsi demək deyil. Maaş müəllimin hansı əməkhaqqı pilləsində olmasından, məktəbdən və fəaliyyətindən asılıdır.
2026-cı ilin sentyabrından İngiltərədə QTS statusuna malik müəllimlər üçün minimum başlanğıc maaş £34 069-dur; maaş diapazonunun yuxarı həddi isə London xaricində £52 835 təşkil edir. Müəllimlərin maaşı hər il nəzərdən keçirilir və əksər hallarda irəliləyiş məktəbin performans qiymətləndirməsi mexanizmləri ilə əlaqələndirilir.
Bundan başqa, əlavə məsuliyyət daşıyan müəllimlər üçün əlavə ödənişlər də mövcuddur.
Avstraliya
Avstraliyada müəllimlərin qeydiyyatı və peşəkar standartları milli çərçivədə müəyyənləşdirilsə də, müəllimlərin işə qəbulu və əməkhaqqı məsələlərində ştat və ərazi sistemləri mühüm rol oynayır.
Bu səbəbdən Avstraliya üçün də “sertifikatdan keçdi və maaşı müəyyən faiz artdı” formasında vahid milli modeldən danışmaq düzgün deyil.
OECD məlumatları göstərir ki, Avstraliyada müəllimlərin maaş şkalası digər bir sıra ölkələrlə müqayisədə daha sürətli yüksəlir. 2026-cı il OECD hesabatında Avstraliyada müəllimlərin başlanğıc maaşından şkalanın yuxarı həddinə keçidin nisbətən qısa müddətdə baş verdiyi göstərilir.
Burada əməkhaqqının yüksəlməsində iş təcrübəsi və karyera pillələri əsas rol oynayır.
Finlandiya
Finlandiyanın modeli digər ölkələrdən xeyli fərqlənir. Burada müəllimlik peşəsinə giriş üçün əsas diqqət ayrıca karyera ərzində verilən sertifikasiya imtahanına deyil, yüksək səviyyəli ilkin müəllim hazırlığına və akademik kvalifikasiyalara yönəlir.
Məsələn, Finlandiyada əksər müəllim vəzifələri üçün magistr səviyyəsində təhsil və pedaqoji hazırlıq tələb olunur. Fənn müəllimləri üçün magistr dərəcəsi, tədris edilən fənn üzrə müvafiq təhsil və pedaqoji tədqiqatlar əsas tələblər sırasındadır.
Xaricdə əldə edilmiş müəllim kvalifikasiyalarının tanınması zamanı isə bəzi hallarda uyğunlaşdırma müddəti və ya peşəkar bacarıqları yoxlayan imtahan tələb oluna bilər.
Finlandiyada maaş sistemi də ayrıca sertifikasiya imtahanından keçməyə görə avtomatik faizli artım modelinə əsaslanmır. OECD məlumatlarında ölkədə maaş fərqlərinin müəllimin təhsil səviyyəsi, tədris etdiyi pillə və karyera mərhələsi ilə əlaqəli olduğu göstərilir.
Yaponiya
Yaponiyada müəllimlik üçün müvafiq müəllimlik lisenziyası tələb olunur və müəllimlərin işə qəbulu prosesində yerli təhsil qurumlarının təşkil etdiyi seçim imtahanları mühüm rol oynayır.
Burada da sertifikatın əldə edilməsi ayrıca universal “maaşa faiz əlavəsi” mexanizmi kimi çıxış etmir. Dövlət məktəblərində müəllimlərin əməkhaqqı karyera pilləsi və xidmət müddəti ilə əlaqəli maaş şkalaları əsasında formalaşır.
OECD-nin məlumatına görə, Yaponiyada müəllimlərin maaş şkalasının ən yuxarı pilləsinə çatmaq digər bir sıra ölkələrlə müqayisədə daha uzun müddət tələb edir. 2025-ci il məlumatlarında ibtidai müəllimlər üçün başlanğıc maaşdan maksimum pilləyə qədər keçidin orta hesabla uzun karyera dövrünə yayıldığı göstərilir.
Cənubi Koreya
Cənubi Koreyada da müəllimlərin peşəkar fəaliyyəti lisenziya və dövlət tərəfindən müəyyən edilən karyera strukturu ilə əlaqəlidir.
Burada əməkhaqqı sistemində müəllimin xidmət müddəti və karyera pilləsi mühüm yer tutur. OECD-nin 2026-cı il məlumatlarında Koreyada müəllimlərin qiymətləndirilməsi mexanizmlərinin karyera inkişafına təsir etdiyi, lakin müntəzəm qiymətləndirmənin birbaşa maaş səviyyəsinə təsirinin məhdud olduğu göstərilir.
Bəs dünyada sertifikasiya maaşa təsir edirmi?
Ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, sertifikasiya ilə maaş artımı arasında birbaşa və universal əlaqə yoxdur.
OECD-nin 2026-cı il araşdırmasına əsasən, müəllim maaşları əsasən kvalifikasiya səviyyəsi, iş təcrübəsi və karyera mərhələsinə görə dəyişir. Orta hesabla müəllimin maaş şkalasının başlanğıcından ən yüksək pilləsinə qədər yüksəlməsi təxminən 21 il çəkir. Lakin bu müddət ölkədən-ölkəyə ciddi şəkildə dəyişir.
Digər tərəfdən, müəllimlərin qiymətləndirilməsi bəzi ölkələrdə karyera yüksəlişinə və maaşa birbaşa təsir göstərə bilər. OECD-nin məlumatına görə, qiymətləndirmə nəticələri müəllimlərin maaş səviyyəsinə və ya maaş şkalasında irəliləyişinə təsir edən ölkələr mövcuddur. İngiltərədə, məsələn, müntəzəm qiymətləndirmə maaş pilləsində irəliləyişin sürətinə təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan beynəlxalq təcrübədə üç əsas modeldən danışmaq mümkündür:
1. Sertifikat/lisenziya - müəllimlik hüququ:
Müəllimin peşəyə girişini və ya bu peşədə fəaliyyətini hüquqi baxımdan təsdiqləyir.
2. Təcrübə və kvalifikasiyaya əsaslanan maaş sistemi:
Maaş illər keçdikcə və əlavə təhsil/kvalifikasiya əldə edildikcə artır.
3. Qiymətləndirmə və performansa əsaslanan artım:
Müəllimin peşəkar fəaliyyəti qiymətləndirilir və nəticə karyera yüksəlişinə, maaş pilləsinə və ya əlavə ödənişə təsir edə bilir.
Beləliklə, Azərbaycan modelini digər ölkələrlə müqayisə edərkən yalnız “sertifikasiya var, yoxsa yoxdur?” sualına deyil, sertifikasiyanın məqsədinə və nəticəsinin müəllimin əməkhaqqına necə təsir etdiyinə baxmaq daha doğru yanaşmadır.
