AzEdu.az Təhsil Portalının “Təhsil Resepti” rubrikasının əsas məqsədi ictimaiyyətdə maarifçi yanaşmaları, fərqli baxışları, xüsusən də təhsil sahəsi ilə bağlı zəruri düşüncələri ilə seçilən ziyalı şəxslərin fikirlərini, daha doğrusu, "təhsil reseptləri"ni oxuculara çatdırmaqdır. Onlar təhsilimiz üçün hansı "reseptləri" təklif edəcəklər?
Rubrikanın növbəti qonağı iqtisad elmləri doktoru, professor Zahid Məmmədovdur.
- Zahid müəllim, əvvəlki dövrlərdə müəllim nüfuzu sanki günümüzlə müqayisədə daha yüksək idi. Sizcə, bunu formalaşdıran əsas səbəb nə idi?
- Keçmişdə müəllim yalnız dərs deyən insan deyildi, o, həm də cəmiyyətin mənəvi dayaqlarından biri, ziyalı və yol göstərən şəxs hesab olunurdu. Müəllimə hörmət ailədən başlayır, məktəbdə möhkəmlənir, cəmiyyətdə davam edirdi.
Amma bir məqamı da unutmayaq: o dövrdə müəllimin sosial statusu, cəmiyyətdəki yeri və peşəsinin məsuliyyəti arasında müəyyən uyğunluq var idi. Bu gün isə müəllimdən yüksək nəticələr tələb edirik, lakin onun nüfuzunu qoruyan sosial və institusional mexanizmlərə eyni səviyyədə diqqət yetirmirik.
Məncə, müəllim nüfuzunu yalnız keçmişə hörmətlə qaytarmaq mümkün deyil. Müəllimin biliyi, şəxsiyyəti və əməyinə verilən qiymət yenidən cəmiyyətin prioritetinə çevrilməlidir. Çünki müəllim nüfuzunun zəifləməsi təkcə təhsilin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin gələcəyi baxımından ciddi siqnaldır.
- Azərbaycan təhsil sisteminin ən böyük çatışmayan tərəfləri sizcə, hansılardır?
- Məncə, Azərbaycan təhsil sisteminin ən böyük çatışmazlığı təhsilin bilik verməklə yanaşı, müstəqil düşünən, sual verən və qərar qəbul edə bilən insan yetişdirmək funksiyasının hələ də tam reallaşmamasıdır. Biz bəzən təhsildə formal göstəricilərə, sənədlərə, diplomlara və hesabatlara həddindən artıq önəm veririk. Halbuki əsas məsələ insanın nə qədər məlumat əldə etməsi deyil, həmin bilikdən necə yararlanmasıdır.
Digər mühüm məsələ alimin intellektual potensialından tam istifadə edə bilməməyimizdir. Təhsil mühiti elə qurulmalıdır ki, müəllim yalnız proqramı icra edən şəxs deyil, düşünən, yaradan, təşəbbüs göstərən və yenilik gətirən bir mütəxəssis olsun.
Fikrimcə, təhsildə əsas dəyişiklik düşüncə tərzində baş verməlidir. Biz nəticəni deyil, prosesi, formal göstəricini deyil, real keyfiyyəti, itaəti deyil, məsuliyyətli və müstəqil düşüncəni ön plana çıxarmalıyıq. Çünki güclü təhsil sistemi sadəcə diplomlu insanlar deyil, ölkənin inkişafına istiqamət verə bilən şəxsiyyətlər yetişdirir.
Məncə, Azərbaycan təhsil sisteminin problemlərindən biri də vəzifə ilə elmi nüfuz arasında əlaqənin zəifləməsidir. Bu gün elə təsəvvür yaranıb ki, universitetdə müəyyən inzibati vəzifə tutmaq üçün mütləq yüksək elmi və akademik nüfuza malik olmaq vacib deyil. Halbuki kafedra müdiri, dekan və ya prorektor olmaq yalnız inzibati idarəçilik deyil, həm də elmi və akademik liderlik məsuliyyəti daşımaq deməkdir.
Nüfuzlu universitetlərdə akademik karyera müəyyən mərhələlərdən keçir: elmi fəaliyyət, pedaqoji təcrübə, akademik nailiyyətlər və həmkarlar arasında etimad. Əlbəttə, bütün universitetlərdə eyni qaydalar yoxdur. Lakin əsas prinsip dəyişmir: vəzifə insanın nüfuzunu yaratmamalı, insanın elmi və peşəkar nüfuzu onun vəzifəyə gəlməsinin əsas şərtlərindən biri olmalıdır.
Mən hesab edirəm ki, vəzifələrin adiləşməsi akademik mühitə mənfi təsir göstərir. Əgər elmi dərəcə, elmi ad, tədqiqat nəticələri və akademik təcrübə idarəçilikdə nəzərə alınmırsa, onda uzun illər elmi fəaliyyət göstərən, özünü akademik baxımdan təsdiq etmiş insanların motivasiyası da zəifləyir. Universitetin nüfuzu isə kabinetlərin sayı və tutulan vəzifələrlə deyil, onun elmi məktəbi, alimlərinin səviyyəsi və yetişdirdiyi mütəxəssislərlə ölçülməlidir.
- Maraqlıdır, bugünkü məktəblərlə dövrünüzün məktəbləri arasında ən ciddi fərqi nədə görürsünüz?
- Məncə, ən ciddi fərq məktəbin cəmiyyətdəki missiyasına münasibətdədir. Əvvəllər məktəb yalnız bilik verən müəssisə deyil, həm də şəxsiyyət formalaşdıran, tərbiyə edən, insana həyata baxış qazandıran bir mühit idi. Müəllimin sözü, davranışı və şəxsi nümunəsi şagird üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Bu gün informasiya əldə etmək daha asandır, texnologiyalar inkişaf edib, şagirdin imkanları genişlənib. Amma informasiya çoxluğu heç də həmişə bilik, bilik isə öz-özlüyündə dünyagörüşü demək deyil. Mənə elə gəlir ki, müasir məktəbin qarşısında duran əsas çağırış informasiyanı mənimsəyən deyil, düşünən, təhlil edən, məsuliyyət daşıyan və mənəvi dəyərlərə sahib insan yetişdirməkdir.
Ən əsası isə məktəbdə müəllimin nüfuzu ilə təhsilin keyfiyyəti arasında əlaqəni yenidən gücləndirmək lazımdır. Müəllimin nüfuzu zəifləyirsə, məktəbin tərbiyəvi təsiri də zəifləyir. Hesab edirəm ki, müasir məktəb texnologiyalara yiyələnməklə yanaşı, əvvəlki dövrlərin məsuliyyət, müəllimə hörmət və mənəvi dəyərlər ənənələrini də qorumalıdır. Biz keçmişə qayıtmalı deyilik, keçmişin yaxşı cəhətlərini müasir təhsilin imkanları ilə birləşdirməliyik.
-Təhsilin bugünkü sağlamlıq durumunu necə qiymətləndirirsiniz?- reanimasiya vəziyyəti, orta-ağır, yoxsa, stabil?
- Bugünkü təhsilin vəziyyətini tam stabil hesab etməzdim. Mənə elə gəlir ki, sistem orta-ağır vəziyyətdədir. Çünki təhsildə müəyyən irəliləyişlər, müasir infrastruktur və yeni imkanlar var. Amma bütün bunlar hələ keyfiyyətli təhsilin təmin edilməsi demək deyil.
Əsas problem ondadır ki, bəzən zahiri göstəricilərlə real nəticələri qarışdırırıq. Universitetlərin, diplomların, elmi adların və inzibati vəzifələrin olması özlüyündə elmin və təhsilin yüksək səviyyədə olduğunu göstərmir. Əsas məsələ bilik, elmi nəticə, müəllimin nüfuzu və məzunun real bacarıqlarıdır.
Məncə, xəstəliyin əsas səbəbi sistemin özünüqiymətləndirmə mexanizmlərinin zəifliyidir. Problemi düzgün müəyyənləşdirmədən müalicəyə başlamaq mümkün deyil. Təhsildə də ilk növbədə formal göstəricilərdən real keyfiyyətə keçməli, məsuliyyəti artırmalı və akademik nüfuzu bərpa etməliyik.
Reanimasiya vəziyyətində olduğunu deməzdim, amma vəziyyəti stabil hesab edib arxayınlaşmaq da doğru olmazdı. Vaxtında və sistemli islahatlar aparılmasa, bu gün orta-ağır hesab etdiyimiz problemlər gələcəkdə daha ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
- Keçmiş nəslin müəllimlərindən bu günə örnək ola biləcək hansı yanaşmalar hələ də yaşayır?
- Məncə, keçmiş nəslin müəllimlərindən bu günə örnək ola biləcək ən mühüm yanaşma müəllimlik peşəsinə münasibət idi. Onlar müəllimliyi sadəcə əməkhaqqı qazanmaq və ya dərs saatını başa vurmaq kimi qəbul etmirdilər. Müəllim olmaq həm də mənəvi məsuliyyət daşımaq, şagirdin taleyinə təsir etmək demək idi.
O müəllimlərdə prinsipiallıq, tələbkarlıq, şəxsi nümunə və şagirdə fərdi yanaşma güclü idi. Onlar tələbəyə yalnız fənni öyrətmirdilər, həm də düzgün danışmağı, düşünməyi, davranmağı və zəhmətə hörmət etməyi aşılayırdılar. Ən əsası, müəllimin sözü ilə əməli arasında uyğunluq var idi.
Hesab edirəm ki, bu günümüzə keçmişin bütün təhsil metodlarını olduğu kimi tətbiq etmək olmaz, amma o vaxtkı müəllimlik etikasını, prinsipiallığı və tələbkarlığı mütləq qorumaq lazımdır. Müasir təhsil texnologiya ilə inkişaf edə bilər, ancaq müəllimin şəxsiyyətini heç bir texnologiya əvəz edə bilməz. Tələbə çox şeyi kitabdan öyrənə bilər, amma professorun davranışından və həyat mövqeyindən aldığı dərs bəzən ömür boyu onunla qalır.
- Bugünkü gənclərdə sizi ümidləndirən hansı keyfiyyətləri görürsünüz?
- Mən bugünkü gənclərdə, ilk növbədə, dünyaya daha açıq olmağı, informasiya əldə etmək imkanlarından istifadə etməyi və özlərini inkişaf etdirmək istəyini yüksək qiymətləndirirəm. Onların qarşısında əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha geniş imkanlar var: dünya universitetlərini, elmi yenilikləri və beynəlxalq təcrübəni daha yaxından izləyə bilirlər.
Məni ümidləndirən digər cəhət odur ki, gənclər arasında təşəbbüskar, fərqli düşünən, ənənəvi yanaşmaları sorğulayan və öz mövqeyini ifadə etmək istəyən insanlar var. Cəmiyyətin inkişafı üçün məhz belə gənclərə ehtiyacımız var.
Amma bir məqamı da qeyd edərdim: imkanların çoxluğu öz-özlüyündə uğur demək deyil. Bilik, zəhmət, səbir və məsuliyyət olmadıqda həmin imkanlardan səmərəli istifadə etmək çətinləşir.
Gənclərdən gözləntim təkcə yaxşı mütəxəssis olmaları deyil, həm də müstəqil düşünən, milli maraqları anlayan və dünyaya açıq şəxsiyyətlər kimi formalaşmalarıdır. Gənclərə inanmaq lazımdır, amma onlara yalnız imkan yaratmaq kifayət etmir. Onlara etimad göstərmək, məsuliyyət vermək və qərar qəbul etmək imkanı da yaratmalıyıq. Çünki gələcəyi gənclərə etibar etmədən qurmaq mümkün deyil.
- Bəs, təhsil prosesinin cəmiyyətin ziyasına çevrilməsi üçün hansı fərdi düsturlarınızı təklif edərdiniz?
- Fikrimcə, təhsilin cəmiyyətin ziyası olması üçün ilk növbədə üç prinsipə əməl edilməlidir: bilik, ədalət və məsuliyyət. Bilik olmasa inkişaf mümkün deyil, ədalət olmasa etimad formalaşmır, məsuliyyət olmasa isə heç bir islahat gözlənilən nəticəni vermir.
Birinci - müəllimin nüfuzunu real şəkildə bərpa etməliyik. Müəllimə yalnız hörmət göstərilməsini tələb etmək yox, onun əməyini, biliyini və peşəkarlığını layiqincə qiymətləndirmək lazımdır;
İkinci - təhsildə formal göstəricilərdən daha çox real nəticələrə üstünlük verməliyik. Vəzifə özlüyündə keyfiyyət göstəricisi deyil. Əsas meyar insanın biliyi, elmi töhfəsi və cəmiyyətə verdiyi fayda olmalıdır;
Üçüncü - təhsil müəssisələrində sağlam rəqabət və akademik ədalət mühiti yaratmalıyıq. İrəli çəkilmədə şəxsi münasibətlər deyil, bilik, zəhmət, elmi nəticə və peşəkarlıq həlledici rol oynamalıdır;
Dördüncü - gənclərə hazır cavablar vermək əvəzinə, onlara düzgün sual ünvanlamağı öyrətməliyik. Çünki müstəqil düşünə bilməyən insanın müasir dünyada rəqabət aparması çətindir.
Mənim əsas düsturum budur: təhsildə keyfiyyət, idarəçilikdə ədalət, müəllimə münasibətdə hörmət və nəticələrə görə məsuliyyət.
Unutmayaq ki, təhsil yalnız iqtisadiyyat üçün mütəxəssis hazırlayan sahə deyil, həm də cəmiyyətin düşüncə mədəniyyətini formalaşdıran əsas institutdur. Təhsil nə qədər güclü olarsa, cəmiyyətin gələcəyi də bir o qədər sağlam olar.
- Əgər təhsil sisteminə kənardan bir resept verməli olsaydınız, ilk hansı problemi həll etməyi tövsiyə edərdiniz?
- Əgər təhsil sisteminə kənardan bir resept verməli olsaydım, ilk növbədə, təhsildə ləyaqət və meritokratiya prinsipinin bərpasını tövsiyə edərdim. Çünki təhsilin bir çox problemlərinin kökündə insanın biliyinə, elmi potensialına və peşəkarlığına verilən qiymətlə onun tutduğu mövqe arasındakı uyğunsuzluq dayanır.
Biz elə bir mühit yaratmalıyıq ki, müəllim, alim və idarəçi öz yerini şəxsi münasibətlərə və ya formal göstəricilərə görə deyil, biliyi, zəhməti, elmi nəticələri və idarəçilik qabiliyyəti ilə qazansın. Universitetdə vəzifə sadəcə inzibati səlahiyyət deyil, həm də akademik nüfuz və məsuliyyət deməkdir.
İkinci mühüm məsələ təhsildə real keyfiyyətin qiymətləndirilməsidir. Hesabatların, diplomların və formal göstəricilərin arxasında gizlənmək mümkün olmamalıdır. Əsas sual bu olmalıdır: biz hansı səviyyədə mütəxəssis, alim və şəxsiyyət yetişdiririk?
Mənim reseptim qısaca belədir: əvvəlcə düzgün insanı düzgün yerə gətirmək, sonra həmin insana işləmək üçün azadlıq və məsuliyyət vermək. Çünki ən mükəmməl islahat belə, onu həyata keçirən insanların keyfiyyəti qədər uğurlu ola bilər.
İnanıram ki, təhsildə əsaslı dəyişiklik yeni qaydaların sayını artırmaqla deyil, biliyin, ədalətin və akademik dürüstlüyün həqiqi dəyərə çevrilməsi ilə başlayır.
- Çox vaxt savadla ziyalılığı olmağı səhv salırıq. Sizcə, bugünkü təhsilimiz sadəcə "diplomlu mütəxəssis" yetişdirir, yoxsa həqiqi "ziyalı"? Bu balansı bərpa etmək üçün təhsilə hansı maddəni əlavə etməliyik?
- Bugünkü təhsilimiz savadlı mütəxəssis yetişdirmək istiqamətində müəyyən nəticələr əldə etsə də, bu bilikləri mənəvi məsuliyyətlə, vətəndaş mövqeyi ilə və cəmiyyət qarşısında öhdəliklə birləşdirmək məsələsində hələ görüləsi işlər çoxdur.
Çünki savadlı olmaqla ziyalı olmaq eyni anlayış deyil. Savad insana bilik qazandırır, ziyalılıq isə həmin bilikdən necə və hansı məqsədlə istifadə etməyi müəyyənləşdirir.
Diplom insanın müəyyən təhsil pilləsini başa vurduğunu təsdiq edir, amma onun şəxsiyyətini, vicdanını, ədalət hissini və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini təsdiq etmir. Həqiqi ziyalı yalnız öz sahəsini bilən insan deyil, həm də cəmiyyətdə baş verən proseslərə biganə qalmayan, həqiqəti müdafiə etməyi bacaran və şəxsi maraqlarını ümumi dəyərlərdən üstün tutmayan insandır.
Təhsilə əlavə etməli olduğumuz əsas maddə mənəvi məsuliyyət və akademik vicdan olmalıdır. Mən bunu ayrıca bir fənnin tədrisi ilə məhdudlaşdırmazdım. Bu prinsiplər məktəbdən universitetə qədər bütün təhsil prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir. Tələbə yalnız imtahandan necə keçməyi deyil, biliyə necə hörmət etməyi, plagiatın niyə yolverilməz olduğunu, fərqli fikrə necə yanaşmağı və öz mövqeyinə görə necə məsuliyyət daşımağı da öyrənməlidir.
Burada müəllimin şəxsi nümunəsi də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Əgər biz tələbəyə dürüstlük öyrədib özümüz dürüst davranmırıqsa, ədalətdən danışıb qərarlarımızda ədalətli olmuruqsa, verdiyimiz dərsin təsiri zəifləyir.
Mənim qənaətim budur: təhsilin məqsədi yalnız əmək bazarına yararlı mütəxəssis hazırlamaq deyil, biliyini vicdanla birləşdirən insan yetişdirməkdir. Çünki diplomlu mütəxəssis ölkənin iqtisadi inkişafına töhfə verə bilər, amma həqiqi ziyalı həm də cəmiyyətin mənəvi və intellektual inkişafına istiqamət verir. Bizə hər ikisi lazımdır, lakin biliyi mənəvi məsuliyyətdən ayırmamalıyıq.
- Müəllimlik təkcə auditoriyada dərs keçmək yox, həm də bir insanın taleyinə toxunmaqdır. Sizin şəxsi "təhsil reseptinizdə" tələbənin fənnə deyil, məhz həyata qazanılması üçün hansı gizli məsləhət və ya metod yer alır?
- Mənim təhsil reseptimdə heç bir gizli metod yoxdur. Mən açıq və net yanaşmanın tərəfdarıyam. Tələbəyə həyatda uğur qazanmaq üçün ilk növbədə üç şeyi aşılamaq lazımdır: müstəqil düşünmək, zəhmətdən qorxmamaq və özünə qarşı dürüst olmaq.
Mən tələbələrimə həmişə belə bir prinsipin vacibliyini vurğulayıram: həyatda hər şeyi bilmək mümkün deyil, amma öyrənməyi bacarmaq, düzgün sual vermək və öz mövqeyini əsaslandırmaq vacibdir. Heç bir diplom insanı avtomatik olaraq uğurlu etmir. İnsanın gələcəyini onun biliyi, xarakteri, əməyi və verdiyi qərarlar müəyyənləşdirir.
Müəllimin vəzifəsi tələbənin əvəzinə qərar vermək deyil, ona düzgün qərar verməyi öyrətməkdir. Mən tələbənin mənim fikirlərimi kor-koranə qəbul etməsini deyil, onları təhlil etməsini, lazım gəldikdə sual verməsini və öz əsaslandırılmış mövqeyini ortaya qoymasını daha vacib sayıram.
Mənim əsas prinsipim budur: tələbəyə hazır yol göstərməkdən daha vacibi, ona öz yolunu müəyyənləşdirmək bacarığı qazandırmaqdır. Çünki auditoriyada öyrənilən bilik müəyyən mərhələdə başa çatır, amma müstəqil düşünmək və məsuliyyətli qərar vermək bacarığı insanı bütün həyatı boyu müşayiət edir.
