Hər il buraxılış imtahanları ilə bağlı müəyyən narazılıqlar səslənir. Bəziləri Azərbaycan dili mətnlərinin həddindən artıq uzun olmasından və çox vaxt aparmasından, digərləri ingilis dili imtahanındakı dinləmə (listening) materialları ilə bağlı texniki problemlərdən, bir qismi isə riyaziyyat suallarındakı qüsurlardan şikayətlənir.
Maraqlıdır, şagirdlər üçün imtahan prosesinin daha ədalətli və səmərəli təşkili məqsədilə hansı addımlar atılmalıdır?
AzEdu.az-a mövzu ilə bağlı açıqlama verən “İlin gənc müəllimi”, Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi, repetitor Xəzri Muradov hesab edir ki, imtahan sisteminin əsas fəlsəfəsi qorunmalı, keyfiyyətə nəzarət isə daha da gücləndirilməlidir.
Məqsəd sualları asanlaşdırmaq deyil, biliyi düzgün qiymətləndirməkdir:
"Buraxılış imtahanları ilə bağlı hər il müəyyən narazılıqların səsləndiyini görürük. Azərbaycan dili mətnlərinin uzunluğu, ingilis dili üzrə dinləmə materiallarında yarana biləcək texniki problemlər və riyaziyyat suallarının çətinliyi ictimai müzakirələrin əsas mövzularındandır. Bəs bu narazılıqlar imtahan sisteminin dəyişdirilməsini, yoxsa mövcud sistemin müəyyən istiqamətlərdə təkmilləşdirilməsini tələb edir?
Mən hesab edirəm ki, imtahan prosesinə daha obyektiv yanaşmalıyıq. Hər hansı sualın çətin olması avtomatik olaraq imtahanın keyfiyyətsiz keçirilməsi demək deyil. Əsas məsələ həmin sualın şagirdin biliyini və bacarığını nə dərəcədə düzgün ölçməsidir.
Mənim mövqeyim aydındır: imtahan sisteminin əsas fəlsəfəsi qorunmalı, keyfiyyətə nəzarət isə daha da gücləndirilməlidir.
Əgər imtahan sistemi tamamilə yararsız olsaydı, hər il yüksək nəticə göstərən, 600-dən çox bal toplayan abituriyentlərin uğurlarını necə izah edərdik? Təbii ki, yüksək nəticə göstərən şagirdlərin mövcudluğu sistemdəki bütün sualların qüsursuz olduğunu sübut etmir. Lakin bu nəticələr sistemdə uğur qazanmağın və yüksək bal toplamağın mümkün olduğunu da göstərir.
Mübahisələri emosiyalarla deyil, statistik göstəricilərlə aparmalıyıq. Dövlət İmtahan Mərkəzi 2025-ci ilin qəbul və buraxılış imtahanlarının nəticələrinə dair elmi-statistik materialları 2026-cı ildə ictimaiyyətə təqdim edib. Məncə, hər hansı dəyişiklik təklif olunarkən ilk növbədə bu məlumatlar, əvvəlki illərlə müqayisələr və şagirdlərin nəticələrindəki dəyişikliklər araşdırılmalıdır".
Beynəlxalq təcrübə qiymətləndirmədə çətinliyin öz-özlüyündə problem olmadığını göstərir
"Burada bir məqamı xüsusilə vurğulamaq istəyirəm: biz yüksək səviyyəli mütəxəssislər yetişdirmək istəyiriksə, onların bilik və bacarıqlarını fərqləndirməyə imkan verən qiymətləndirmə sisteminə də ehtiyacımız var.
Hamımız istəyirik ki, övladlarımız gələcəkdə peşəkar həkim, hüquqşünas, mühəndis və robototexnika mütəxəssisi olsunlar. Bəs bu qədər məsuliyyətli peşələrə hazırlaşan gənclərin bilik səviyyəsini müəyyənləşdirən imtahanların bütün sualları asan olmalıdırmı? Əlbəttə, yox. Məqsəd bütün şagirdlərə yüksək bal qazandırmaq deyil, onların hazırlıq səviyyəsini obyektiv müəyyənləşdirməkdir.
Bununla belə, çətin sualla qüsurlu sualı bir-birindən ayırmalıyıq. Çətin sual güclü şagirdin potensialını üzə çıxara bilər. Qeyri-dəqiq, anlaşılmaz və ya proqramdan kənar sual isə biliyin düzgün qiymətləndirilməsinə mane ola bilər. Mənim etirazım sualların çətinliyinə deyil, mümkün qüsurlara və ədalətsizliyə yönəlməlidir.
İmtahan suallarının asan, orta və çətin səviyyələr üzrə balanslaşdırılması vacibdir. Bu yanaşma müxtəlif hazırlıq səviyyələrində olan şagirdlərə öz biliklərini nümayiş etdirmək imkanı verir, eyni zamanda daha yüksək nəticə göstərənləri fərqləndirməyə kömək edir. Yüksək nəticə tələb edən ixtisaslara qəbul zamanı rəqabət də məhz bu fərqləndirmə mexanizminə əsaslanır.
Beynəlxalq təcrübə də qiymətləndirmədə çətinliyin öz-özlüyündə problem olmadığını göstərir. Məsələn, ABŞ-da SAT imtahanının rəqəmsal formatında şagirdin ilk bölmədəki nəticəsindən asılı olaraq növbəti bölmənin çətinlik səviyyəsi dəyişə bilir. College Board bildirir ki, bu modelin məqsədlərindən biri şagirdlərin bilik və bacarıqlarını daha dəqiq ölçməkdir. İmtahanın əsas hədəfi sualları hamı üçün asanlaşdırmaq deyil, nəticənin etibarlılığını qorumaqdır.
OECD-nin PISA qiymətləndirməsində isə suallar əsas imtahandan əvvəl sınaqdan keçirilir, ekspertlər tərəfindən yoxlanılır və şagirdlərin biliyindən asılı olmayan səbəblərlə həddindən artıq asan və ya çətin olduğu müəyyənləşdirilən tapşırıqlar əsas qiymətləndirmədən çıxarıla bilər. Bu, bizim üçün də əhəmiyyətli nümunədir: suallar nə qədər ciddi hazırlanarsa, imtahan nəticələrinə etimad da bir o qədər artar".
Buraxılış imtahanlarının təkmilləşdirilməsi istiqamətində bir neçə vacib addım atılmalıdır
"Birincisi, Azərbaycan dili mətnlərinin həcmi ilə onlara ayrılan vaxt arasında balans qorunmalıdır. Mətnin uzunluğu özlüyündə qüsur deyil. Əsas məsələ şagirdin oxuyub-anlama, təhlil və nəticə çıxarma bacarığının ölçülməsidir. Lakin həddindən artıq həcmli mətnlər vaxt çatışmazlığı yaradaraq biliyin qiymətləndirilməsinə mane olursa, bu məsələ statistik təhlillə araşdırılmalıdır.
İkincisi, ingilis dili üzrə dinləmə materiallarının texniki keyfiyyətinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Səs yazısının aydın eşidilməməsi və ya texniki nasazlıq şagirdin biliyindən asılı olmayan amildir. Belə halların qarşısını almaq üçün avadanlıqlar əvvəlcədən yoxlanılmalı, ehtiyat texniki həllər hazırlanmalı və problem yarandıqda bütün iştirakçılar üçün ədalətli yanaşma təmin edilməlidir.
Üçüncüsü, riyaziyyat sualları məzmun, şərtlərin aydınlığı, cavab variantları və proqramla uyğunluq baxımından ciddi ekspertizadan keçirilməlidir. Sualların çətinliyi şagirdlərdən məntiqi düşünməyi və biliklərini tətbiq etməyi tələb etməlidir, lakin anlaşılmazlıq yaratmamalıdır.
Dördüncüsü, imtahanlardan sonra nəticələr fənlər, sual növləri və çətinlik səviyyələri üzrə təhlil edilməli, zərurət yarandıqda aşkar olunan qüsurlar ictimaiyyətə əsaslandırılmış şəkildə izah olunmalıdır.
Bütün bunları söyləməklə DİM-in fəaliyyətində hər şeyin mütləq qüsursuz olduğunu iddia etmirəm. Hər bir böyük qiymətləndirmə sisteminin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac yarana bilər. Ancaq mənim fikrimcə, həll yolu imtahanları ümumilikdə asanlaşdırmaq deyil, onların elmi əsaslarını, texniki təminatını və ədalət mexanizmlərini gücləndirməkdir.
Unutmamalıyıq ki, imtahanın vəzifəsi şagirdi qorxutmaq deyil, onun bilik səviyyəsini müəyyənləşdirməkdir. Bununla belə, suallar nə həddindən artıq asan, nə də əsassız dərəcədə çətin olmalıdır.
Mən DİM-in əsas qiymətləndirmə yanaşmasının qorunmasının tərəfdarıyam. Dəyişikliklər emosional narazılıqlar əsasında deyil, faktlar, statistik təhlillər və elmi araşdırmalar əsasında aparılmalıdır. Təhsildə rəqabət zəifləməməli, eyni zamanda heç bir şagird texniki nasazlığın, qeyri-dəqiq sualın və ya qiymətləndirmədəki ədalətsizliyin qurbanına çevrilməməlidir.
Sonda bir fikri xüsusi qeyd etmək istəyirəm: “Təhsildə məqsəd yüksək balı asanlaşdırmaq deyil, yüksək biliyin dəyərini qorumaqdır”.
