Kimya dərsliklərinin məzmunu və tərtibatı ilə bağlı müzakirələr uzun müddətdir davam edir.
Dərsliklərdə aparılan yeniliklərə baxmayaraq, valideynlər və müəllimlər bir sıra çatışmazlıqlara diqqət çəkir, onların daha anlaşıqlı və şagirdlər üçün cəlbedici olması ilə bağlı təkliflər irəli sürürlər.
Bəs mövcud dərsliklərin əsas problemləri nələrdir? Onların vizual tərtibatı və üz qabığı dizaynı nə dərəcədə uğurludur? Dərsliklərin məzmun və dizayn baxımından təkmilləşdirilməsi üçün hansı dəyişikliklərə ehtiyac var?
AzEdu.az-a mövzu ilə bağlı açıqlama verən "Örnək müəllim" kimya müəllimi Zamin Allahverdiyev qeyd edib ki, dərsliklər çapdan əvvəl müxtəlif məktəblərdə sınaqdan keçirilməli, müəllim və şagirdlərin rəyləri toplanmalı, müəyyən edilmiş problemlər əsasında müvafiq dəyişikliklər aparılmalıdır:
"Dərslikdə əsas məsələ səhifələrin sayı deyil, şagirdə qazandırdığı bilikdir. Kimya dərslikləri hər il yenilənir, onlara müəyyən dəyişikliklər edilir, yeni nəşrlər hazırlanır. Lakin burada vacib bir sual ortaya çıxır.
Kimya müəllimi kimi hesab edirəm ki, dərsliyin yenilənməsi yalnız mətnlərin dəyişdirilməsi, bəzi mövzuların ixtisar edilməsi və ya tapşırıqların yenidən yerləşdirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Yenilənmə ilk növbədə elmi məzmunun zənginləşdirilməsinə, izahların daha anlaşıqlı olmasına, şagirdlərin düşünmə bacarıqlarının inkişafına və təlimin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət etməlidir.
Təəssüf ki, yeni nəşrlərdə hər zaman bu inkişafı görmək mümkün olmur. Bəzi hallarda məzmunun genişləndirilməsi və metodiki baxımdan təkmilləşdirilməsi əvəzinə ixtisarların ön plana çıxdığı müşahidə olunur. Halbuki ixtisar etmək özü-özlüyündə təkmilləşdirmə demək deyil. Əsas məsələ nəyin, hansı zərurətdən və hansı pedaqoji məqsədlə ixtisar edilməsidir.
Əgər mövzunun mahiyyətini anlamağa kömək edən izahlar, nümunələr, məntiqi keçidlər və şagirdin müstəqil düşünməsini təmin edən materiallar azaldılırsa, bu, dərsliyi daha əlçatan etmək əvəzinə, təlim prosesini çətinləşdirə bilər. Qısa mətn həmişə aydın mətn, az məlumat isə həmişə səmərəli tədris demək deyil.
Kimya əzbərlənməli deyil, anlaşılmalıdır:
"Kimya öz mahiyyətinə görə müşahidə, təhlil, təcrübə aparmaq və məntiqi nəticə çıxarmaq bacarıqları tələb edən elmdir. Şagird yalnız kimyəvi düsturları və reaksiyaları yadda saxlamamalı, onların hansı qanunauyğunluqlara əsaslandığını da başa düşməlidir.
Məsələn, şagird kimyəvi reaksiyanın tənliyini əzbər yaza bilər. Lakin reaksiyanın niyə baş verdiyini, prosesə hansı amillərin təsir göstərdiyini və nəticənin hansı şəraitdə dəyişə biləcəyini izah edə bilmirsə, deməli, bilik hələ tam mənimsənilməyib.
Məhz buna görə kimya dərsliklərində anlayışların sadə, ardıcıl və elmi cəhətdən düzgün izahına xüsusi diqqət yetirilməlidir. Mürəkkəb mövzular yalnız qısa təriflərlə təqdim edilməməli, nümunələr, müqayisələr, sxemlər və praktik situasiyalar vasitəsilə açıqlanmalıdır.
Dərslik şagirdə hazır cavabları təqdim edən vasitədən daha çox, onu sual verməyə, araşdırmağa və nəticə çıxarmağa sövq edən mənbə olmalıdır".
İxtisarlar təlimin keyfiyyətinə necə təsir edir?
"Dərsliklərin həcminin optimallaşdırılması müəyyən hallarda zəruri ola bilər. Təkrarlanan məlumatların aradan qaldırılması, artıq yüklənmənin azaldılması və məzmunun daha sistemli qurulması müsbət yanaşmadır. Lakin ixtisar zamanı mövzulararası əlaqələr, izahların ardıcıllığı və şagirdlərin yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.
Müəllim təcrübəsi göstərir ki, şagirdlərin çətinlik çəkdiyi mövzular çox vaxt əlavə izaha, müxtəlif nümunələrə və mərhələli tapşırıqlara ehtiyac duyulan mövzulardır. Belə hissələrin həddindən artıq qısaldılması müəllimin üzərinə əlavə izah yükü qoyur, şagirdin isə müstəqil öyrənmə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Digər tərəfdən, dərslikdə verilən tapşırıqların sayı qədər onların keyfiyyəti də vacibdir. Eyni tipli sualların çoxluğu şagirdin təfəkkürünü hərtərəfli inkişaf etdirmir. Müxtəlif çətinlik səviyyələrinə malik, tətbiqetmə və təhlil tələb edən, real həyatla əlaqələndirilmiş suallar daha səmərəli nəticə verə bilər.
Mənim fikrimcə, dərsliklərin təkmilləşdirilməsi zamanı əsas meyar səhifələrin azaldılması deyil, hər səhifənin öyrənmə baxımından nə dərəcədə faydalı olmasıdır. Dərslikdən məlumatı çıxarmaq asandır, lakin həmin məlumatın şagird üçün hansı əhəmiyyət daşıdığını düzgün qiymətləndirmək peşəkar yanaşma tələb edir".
Vizual tərtibat: gözəllikdən daha çox, öyrənmə vasitəsi:
"Dərsliyin keyfiyyətindən danışarkən onun vizual tərtibatını da diqqətdən kənarda qoymaq olmaz. Müasir dərslik yalnız məzmun baxımından deyil, görünüş və istifadə rahatlığı baxımından da şagirdin ehtiyaclarına cavab verməlidir.
Kimya fənnində şəkillər, molekul modelləri, qrafiklər, cədvəllər və reaksiyaların sxemləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu elementlər mürəkkəb proseslərin şagird tərəfindən daha asan qavranılmasına kömək edir. Lakin vizual materiallar sadəcə səhifəni rəngarəng göstərmək üçün deyil, elmi anlayışları izah etmək məqsədilə seçilməlidir.
Bəzən dərsliyin dizaynı müasir görünə bilər, amma məlumatın yerləşdirilməsi, şriftlərin ölçüsü, rənglərin seçimi və şəkillərlə mətn arasındakı əlaqə kifayət qədər uğurlu olmur. Həddindən artıq yüklənmiş səhifələr, kiçik şriftlər və funksional əhəmiyyəti olmayan təsvirlər oxu prosesini çətinləşdirə bilər.
Üz qabığı isə dərsliyin ilk təqdimatıdır. O, şagirdin diqqətini cəlb etməli, fənnin mahiyyətini əks etdirməli və yaş səviyyəsinə uyğun olmalıdır. Kimya dərsliyinin üz qabığında elmi məzmunu əks etdirən müasir elementlərdən istifadə etmək məqsədəuyğundur. Bununla belə, cəlbedici üz qabığı keyfiyyətli dərsliyin yalnız başlanğıcıdır. Əsas qiymətləndirmə dərsliyin daxilindəki məzmun və onun təlimə verdiyi töhfə əsasında aparılmalıdır".
Kimya dərslikləri necə təkmilləşdirilməlidir?
"İlk növbədə, dərsliklərin hazırlanması prosesində təcrübəli müəllimlərin rəylərinə daha geniş yer verilməlidir. Çünki dərsliyin sinif şəraitində nə dərəcədə işlək olduğunu, şagirdlərin hansı mövzularda çətinlik çəkdiyini və hansı izahlara ehtiyac duyduğunu ən yaxşı görənlərdən biri də gündəlik tədris fəaliyyəti ilə məşğul olan müəllimlərdir.
Dərsliklər çapdan əvvəl müxtəlif məktəblərdə sınaqdan keçirilməli, müəllim və şagirdlərin rəyləri toplanmalı, müəyyən edilmiş problemlər əsasında müvafiq dəyişikliklər aparılmalıdır. Yenilənmə prosesi formal xarakter daşımamalı, real təlim ehtiyaclarına əsaslanmalıdır.
İkinci mühüm istiqamət nəzəri biliklərlə praktik fəaliyyət arasında tarazlığın qorunmasıdır. Kimya dərsliklərində laboratoriya işləri, təcrübələrin izahı, təhlükəsizlik qaydaları və müşahidələrin təhlili daha sistemli şəkildə təqdim olunmalıdır. Rəqəmsal resurslar, QR kodlar, təcrübə videoları və virtual laboratoriyalar da bu prosesi dəstəkləyə bilər.
Üçüncü istiqamət tapşırıqların keyfiyyətinin yüksəldilməsidir. Şagirdin yalnız məlumatı xatırlamasını deyil, onu tətbiq etməsini, fərqli situasiyalarda istifadə etməsini, müqayisə aparmasını və elmi nəticə çıxarmasını tələb edən sualların payı artırılmalıdır.
Nəhayət, dərsliklərin elmi redaktəsinə və vizual tərtibatına kompleks yanaşılmalıdır. Mətn, sxem, şəkil, düstur və tapşırıqlar bir-birindən ayrı elementlər kimi deyil, vahid təlim sisteminin hissələri kimi hazırlanmalıdır".
Əsas məqsəd dəyişiklik deyil, inkişaf olmalıdır:
"Dərsliklərin yenilənməsi zəruridir. Elm inkişaf edir, tədris yanaşmaları dəyişir, şagirdlərin ehtiyacları yenilənir. Lakin hər yeni nəşr əvvəlkindən daha keyfiyyətli olmalı, mövcud problemləri azaltmalı və təlim imkanlarını genişləndirməlidir.
Mənim qənaətimcə, dərsliklərin keyfiyyətini qiymətləndirərkən üç əsas suala cavab axtarmalıyıq: Şagird mövzunu daha yaxşı anlayırmı? Müəllim dərsi daha səmərəli təşkil edə bilirmi? Dərslik şagirdin müstəqil düşünmə və problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirirmi?
Bu suallara müsbət cavab vermək mümkün deyilsə, sadəcə yeni nəşrin hazırlanması təkmilləşdirmə üçün kifayət deyil.
Unutmamalıyıq ki, dərslikdə əsas olan nə qədər məlumatın yerləşdirilməsi deyil, şagirdin həmin məlumatdan nə öyrənməsidir. Dərslik yenilənə bilər, səhifələri azala bilər, dizaynı dəyişə bilər. Ancaq onun əsas vəzifəsi dəyişməz qalır: şagirdə bilik vermək, düşündürmək və öyrənməyə həvəsləndirmək.
Kimya dərsliklərinin gələcək inkişafı da məhz bu prinsiplərə əsaslanmalıdır: məzmunun elmi dəqiqliyi, izahların anlaşıqlılığı, metodiki ardıcıllıq, praktik tətbiq və keyfiyyətli vizual təqdimat. Çünki təhsildə həqiqi yenilik sadəcə nəyisə dəyişmək deyil, əvvəlkindən daha yaxşı nəticə əldə etməkdir".
