Dünya ölkələrinin bayraqlarına nəzər saldıqda bəzi rənglərin daha çox istifadə olunduğunu görmək mümkündür. Qırmızı, ağ və mavi ən geniş yayılmış rənglər sırasındadır. Sarı və yaşıl da bir çox ölkənin bayrağında özünə yer tapıb.
Bənövşəyi rəng isə tarix boyu güc, zənginlik, əsilzadəlik və krallıqla əlaqələndirilsə də, dövlət bayraqlarında olduqca az istifadə olunur. Hətta bu rəngin yer aldığı bayraqlarda belə, o, adətən əsas rəng kimi deyil, gerb və ya müxtəlif təsvirlərin kiçik detalları şəklində qarşımıza çıxır.
Bənövşəyi rəngin istifadə olunduğu ən tanınmış nümunələrdən biri Dominikanın dövlət bayrağıdır. Bayrağın mərkəzində təsvir edilən Sisserou tutuquşusunun sinə hissəsində bənövşəyi rəngə rast gəlinir. Nikaraquanın bayrağında isə dövlət gerbindəki göy qurşağının kiçik bir hissəsi bu rəngdədir. Digər bəzi ölkələrin bayraqlarında da gerblərin ayrı-ayrı elementlərində bənövşəyiyə yaxın çalarlardan istifadə olunur.
Bəs tarix boyu zənginlik və hakimiyyət rəmzi sayılan bu rəng niyə dövlət bayraqlarında bu qədər az yer alıb?
AzEdu.az-ın araşdırmasına görə, bənövşəyi rəngin bayraqlarda nadir görünməsinin əsas səbəblərindən biri keçmişdə onun istehsalının çətin və baha başa gəlməsi ilə bağlıdır. Lakin bu amil məsələnin yalnız bir tərəfidir.
Bənövşəyi boya niyə bu qədər qiymətli olub?
Bənövşəyi rəngin tarix boyu xüsusi statusa malik olmasının əsas səbəbi onun əldə edilməsinin mürəkkəb olması idi. Qədim Aralıq dənizi hövzəsində istifadə edilən ən məşhur boyalardan biri dəniz ilbizlərindən alınan "Tir bənövşəyisi" idi.
Bu boyanı əldə etmək üçün xüsusi dəniz ilbizlərinin müəyyən vəzilərindən az miqdarda ifrazat götürülür, daha sonra isə günlərlə davam edən emal prosesindən keçirilirdi. İstehsal zamanı kəskin qoxu yaranır, çox az miqdarda boya əldə etmək üçün isə xeyli sayda ilbizdən istifadə olunurdu.
Belə çətin istehsal prosesi bənövşəyi rəngli parçaların qiymətini xeyli artırırdı. Nəticədə bu rəng gündəlik geyimlərdə geniş istifadə olunan çalardan birinə deyil, var-dövlətin və hakimiyyətin göstəricisinə çevrildi.
Xüsusilə Roma və Bizans imperiyalarında bənövşəyi rəng hökmdarlıqla sıx əlaqələndirilirdi. Müxtəlif dövrlərdə müəyyən bənövşəyi parçaların istifadəsi imperator və onun ətrafındakı seçkin təbəqə ilə məhdudlaşdırılırdı. Beləliklə, bənövşəyi təkcə bahalı rəng deyil, həm də siyasi hakimiyyətin simvolu kimi qəbul edilməyə başladı.
Bununla belə, tarix boyu bütün bənövşəyi boyalar dəniz ilbizlərindən əldə edilməyib. Müxtəlif bitkilərdən və digər təbii maddələrdən də daha ucuz bənövşəyi çalarlar hazırlamaq mümkün idi. Lakin həmin boyalar həmişə eyni dərinliyi və davamlılığı təmin etmirdi. Bu səbəbdən keyfiyyətli və qalıcı bənövşəyi parçalar uzun müddət öz yüksək qiymətini qoruyub saxladı.
Sintetik boyanın kəşfi bənövşəyi rəngi necə əlçatan etdi?
Bənövşəyi rəngin geniş yayılması XIX əsrdə mümkün oldu. 1856-cı ildə ingilis kimyaçısı Uilyam Henri Perkin laboratoriyada malyariyanın müalicəsində istifadə edilən xinini süni yolla əldə etməyə çalışırdı. Həmin vaxt cəmi 18 yaşı olan Perkin təcrübələrindən biri zamanı əvvəlcə yararsız hesab etdiyi tünd rəngli maddə əldə etdi.
O, bu maddəni spirtlə qarışdırdıqda parlaq bənövşəyi rəngli məhlulun yarandığını gördü. Daha sonra maddənin ipək parçaları da davamlı şəkildə rəngləyə bildiyi məlum oldu. Mauvein adlandırılan bu boya kommersiya uğuru qazanan ilk sintetik boyalardan birinə çevrildi.
Perkinin kəşfi qısa müddətdə moda dünyasının da diqqətini cəlb etdi. XIX əsrin 50-ci illərinin sonlarından etibarən Avropada bənövşəyi rəngli parçalar daha geniş yayılmağa başladı. Bu yenilik yalnız geyim sənayesinə təsir göstərmədi, eyni zamanda sintetik boya istehsalının və müasir kimya sənayesinin inkişafına da təkan verdi.
Beləliklə, əvvəllər yalnız imkanlı təbəqənin istifadə edə bildiyi bənövşəyi rəng daha əlçatan oldu. Ancaq boyanın ucuzlaşması dövlət bayraqlarında bu rəngin geniş yayılmasına səbəb olmadı. Çünki həmin dövrə qədər bir çox ölkənin bayraqlarının rəngləri və simvolları artıq formalaşmışdı.
Bayraqların rənglərini yalnız boya qiymətləri müəyyən etmir:
Müasir dövrdə istifadə olunan bir çox dövlət bayrağının tarixi həmin dövlətlərin yaranmasından daha əvvələ gedib çıxır. Kral ailələrinin gerbləri, hərbi birliklərin bayraqları və dənizçilikdə istifadə edilən işarələr zamanla milli simvollara çevrilib. Qırmızı, mavi, ağ, sarı və qara kimi rənglər də bu ənənələrdə geniş yer tutub.
Yeni yaranan dövlətlər isə öz bayraqlarını hazırlayarkən çox vaxt tarixi irsə, əvvəlki simvollara və mövcud rəng ənənələrinə üstünlük veriblər. Buna görə də bənövşəyi boya ucuzlaşdıqdan sonra belə, ölkələrin artıq formalaşmış bayraq dizaynlarında ciddi dəyişiklik baş verməyib.
Digər mühüm amil bayraqların uzaq məsafədən asanlıqla tanınmasıdır. Müharibə meydanında, limanlarda və açıq dənizdə istifadə olunan bayraqların küləkdə dalğalanarkən belə seçilməsi vacib idi. Bu səbəbdən az sayda rəngdən ibarət, sadə və bir-biri ilə aydın kontrast yaradan dizaynlar daha çox üstünlük qazandı.
Tarixi ənənələrin qorunması da bu məsələdə mühüm rol oynayır. Bayraqlardakı rənglər zaman keçdikcə dövlətçilik, müstəqillik mübarizələri, müharibələr və milli kimliklə əlaqələndirilir. Buna görə də yeni rənglərin meydana çıxması ölkələrin mövcud bayraqlarını dəyişməsi üçün kifayət etmir.
Nəticə etibarilə, bənövşəyi rəngin dövlət bayraqlarında az istifadə olunmasını yalnız onun vaxtilə baha başa gəlməsi ilə izah etmək doğru olmaz. Boyanın istehsalının çətinliyi bu rəngin tarixən geniş yayılmasına mane olsa da, bayraq ənənələri, uzaqdan tanınma tələbi və formalaşmış milli simvolların qorunması da onun nadir rənglərdən biri olaraq qalmasına təsir göstərib.
