Süni intellektin təhsil sahəsində tətbiqi müəllimlərə dərs prosesini daha maraqlı, interaktiv və şagirdlərin ehtiyaclarına uyğun təşkil etmək üçün yeni imkanlar yaradır.
Artıq bu texnologiyanın köməyi ilə yalnız test və təqdimatlar deyil, həm də virtual debatlar, interaktiv oyunlar, real həyat situasiyalarına əsaslanan tapşırıqlar hazırlamaq mümkündür. Bunlarla yanaşı, fərdi öyrənmə materialları və yaradıcı layihələr də süni intellekt vasitəsilə ərsəyə gətirilə bilər. Müəllimlər süni intellektdən yararlanmaqla eyni mövzunu müxtəlif üsullarla izah edə, şagirdlərin bilik səviyyəsinə uyğun çalışmalar tərtibləyə və bununla da onların dərsdə daha fəal iştirakına şərait yarada bilərlər.
Bəs müəllimlər dərs zamanı süni intellektlə hansı fərqli materiallar hazırlaya bilərlər?
AzEdu.az mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.
Müəllimlər eyni mövzu üzrə müxtəlif çətinlik səviyyələrində tapşırıqlar hazırlaya bilərlər:
Sinifdəki bütün şagirdlərin eyni sürətlə öyrənmədiyini nəzərə alsaq, hər kəsə standart tapşırığı vermək bəzən effektiv nəticə üçün kifayət etmir. Süni intellekt müəllimə eyni mövzu üzrə asan, orta və çətin səviyyəli suallar, çalışma və ev tapşırıqları hazırlamağa kömək edə bilər. Məsələn, riyaziyyat müəllimi bir qrup şagird üçün sadə hesablamalar, digər qrup üçün çoxmərhələli məsələlər, daha yüksək nəticə göstərənlər üçün isə məntiqi düşünmə tələb edən tapşırıqlar hazırlada bilər.
Azərbaycan dili dərsində də oxşar yanaşmadan istifadə etmək mümkündür. Müəllim eyni mətn əsasında bir qrup şagirdə məzmunla bağlı suallar, digərinə mətnin təhlili, daha irəli səviyyədə olanlara isə müəllifin mövqeyini əsaslandırmaq və alternativ nəticələr irəli sürmək tapşırıqları verə bilər. Beləliklə, şagirdlər eyni təlim məqsədinə müxtəlif yollarla çata bilərlər. Bu yanaşma UNESCO-nun fərqli öyrənmə ehtiyaclarına uyğun tədrislə bağlı tövsiyələrində də vurğulanan fərdiləşdirilmiş təlim prinsipi ilə uzlaşır.
Süni intellektlə tarixi şəxsiyyətlər və ədəbi qəhrəmanlar arasında virtual dialoqlar qurmaq mümkündür:
Süni intellektdən istifadənin daha yaradıcı yollarından biri dərs mövzusunu dialoq formasında təqdim etməkdir. Məsələn, tarix müəllimi şagirdlərin tarixi şəxsiyyətin mövqeyini daha yaxşı anlaması üçün həmin şəxsin adından cavablandırılacaq suallar hazırlada bilər. Ədəbiyyat müəllimi isə şagirdlərə əsərin qəhrəmanı ilə müsahibə aparmağı, onun qərarlarını sorğulamağı və davranışlarının səbəblərini araşdırmağı təklif edə bilər.
Belə bir tapşırıqda şagirdlər yalnız hazır məlumatı oxumurlar, həm də sual verməyi, cavabları təhlil etməyi və fərqli mövqeləri müqayisə etməyi öyrənirlər. Məsələn, müəllim şagirdlərdən Nizami Gəncəvinin əsərindəki qəhrəmanlardan birinə beş sual hazırlamağı və cavabları əsərin məzmununa əsasən əsaslandırmağı istəyə bilər. Süni intellekt dialoqun ilkin variantını yaratmaqda kömək etsə də, cavabların tarixi və ədəbi mənbələrlə uyğunluğu müəllim tərəfindən yoxlanılmalıdır.
Müəllimlər mövzuları oyunlara və sinif yarışlarına çevirə bilərlər:
Dərsin sonunda bilikləri yoxlamaq üçün yalnız ənənəvi testlərdən istifadə etmək vacib deyil. Süni intellekt müəllimə krossvordlar, söz tapmacaları, viktorinalar, məntiqi suallar, yaddaş kartları və komanda yarışları hazırlamağa imkan verir. Məsələn, biologiya dərsində şagirdlərə orqanizmin xüsusiyyətləri təqdim edilərək onun hansı canlıya aid olduğunu müəyyənləşdirmək tapşırıla bilər. Tarix dərsində isə hadisələr qarışıq ardıcıllıqla təqdim edilərək şagirdlərdən onları düzgün xronoloji sıra ilə düzmək istənilə bilər.
Daha maraqlı variantlardan biri mövzu üzrə “sirri aç” oyunu hazırlamaqdır. Müəllim süni intellektdən bir neçə ipucu, sual və mərhələdən ibarət oyun ssenarisi tərtib etməsini xahiş edə bilər. Şagirdlər hər düzgün cavabla növbəti ipucunu əldə edərək yekun nəticəyə çatmağa çalışırlar. Bu üsul təkrar dərslərində, yeni mövzuya girişdə və komanda işlərində istifadə oluna bilər.
Mürəkkəb elmi anlayışları şəkil, sxem və animasiya ssenariləri ilə izah etmək olar:
Bəzi anlayışları yalnız sözlə izah etmək şagirdlər üçün çətin ola bilər. Süni intellekt vasitəsilə müəllimlər mövzuya uyğun illüstrasiyalar, sxemlər, müqayisəli diaqramlar və vizual materiallar hazırlada bilərlər. Məsələn, biologiya müəllimi hüceyrənin quruluşunu, coğrafiya müəllimi su dövranını, fizika müəllimi isə elektrik dövrəsinin iş prinsipini əks etdirən izahlı materiallar yarada bilər.
Maraqlı üsullardan biri görünməyən prosesləri şagirdlərin təsəvvüründə canlandırmaqdır. Molekulların hərəkəti, qan dövranı, vulkan püskürməsi və ya planetlərin Günəş ətrafında hərəkəti haqqında qısa animasiya ssenariləri hazırlamaq mümkündür. Müəllim bu ssenarilər əsasında uyğun rəqəmsal alətlərdə vizual materiallar yarada bilər. Bununla belə, süni intellektin yaratdığı təsvirlərdə elmi səhvlər ola biləcəyi üçün onların dəqiqliyi yoxlanılmalıdır.
Şagirdlər üçün real həyat problemlərinə əsaslanan tapşırıqlar hazırlamaq mümkündür:
Süni intellektin köməyi ilə dərsləri gündəlik həyatda qarşılaşılan problemlərlə əlaqələndirmək olar. Məsələn, riyaziyyat dərsində ailə büdcəsinin hesablanması, endirimlərin müqayisəsi və ya məktəbin müəyyən tədbiri üçün xərclərin planlaşdırılması üzrə tapşırıqlar hazırlana bilər. Coğrafiya dərsində su ehtiyatlarının qorunması, biologiyada ətraf mühitin çirklənməsi, informatika dərsində isə şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi mövzusunda situasiyalar təqdim edilə bilər.
Müəllim süni intellektdən şagirdlərə problem, ilkin məlumatlar, məhdudiyyətlər və qiymətləndirmə meyarları hazırlatmaq üçün istifadə edə bilər. Şagirdlər isə fərqli həll yolları təklif edir, seçimlərini əsaslandırır və nəticələrini sinifdə təqdim edirlər. Bu üsul nəzəri biliklərin tətbiqinə, komanda işinə və tənqidi düşünməyə şərait yaradır.
Süni intellekt təqdimatlarla yanaşı, audio materiallar və dinləmə tapşırıqları da hazırlaya bilər:
Müəllimlər dərs materiallarını yalnız yazılı formada təqdim etməklə kifayətlənməyə bilərlər. Süni intellekt vasitəsilə mövzuya uyğun qısa audio mətnlər, dinləmə çalışmaları, video ssenariləri və təqdimat planları hazırlamaq mümkündür. Xarici dil dərslərində fərqli situasiyalara uyğun dialoqlar, dinləmə mətnləri və söz ehtiyatını inkişaf etdirən çalışmalar tərtib edilə bilər.
Məsələn, ingilis dili müəllimi şagirdlərin səviyyəsinə uyğun olaraq hava limanında ünsiyyət, restoran sifarişi və ya iş müsahibəsi haqqında dialoq hazırlada bilər. Azərbaycan dili dərsində isə dinlənilən mətn əsasında suallar, əsas fikrin müəyyənləşdirilməsi və hadisələrin ardıcıllığının bərpası üzrə çalışmalar yaratmaq mümkündür. Bu materiallar şagirdlərin oxuma, dinləmə, anlama və danışıq bacarıqlarını birlikdə inkişaf etdirməyə kömək edə bilər.
Süni intellekt müəllimə şagirdlərin səhvlərinə uyğun əlavə çalışmalar hazırlamaqda kömək edə bilər:
Müəllimlər süni intellektdən yalnız dərsdən əvvəl material hazırlamaq üçün deyil, mövzunun mənimsənilməsi zamanı yaranan çətinliklərə uyğun əlavə çalışmalar tərtib etmək üçün də yararlana bilərlər. Məsələn, sinifdə şagirdlərin kəsrlərlə bağlı oxşar səhvlər etdiyini müəyyənləşdirən müəllim həmin mövzuya aid daha sadə izahlar, nümunələr və mərhələli tapşırıqlar hazırlada bilər.
Bu məqsədlə şagirdlərin şəxsi məlumatlarını sistemə daxil etmədən, ümumiləşdirilmiş səhv nümunələrini təqdim etmək mümkündür. Süni intellekt həmin səhvlərin hansı anlayışla bağlı ola biləcəyinə dair ehtimallar irəli sürə və əlavə çalışmalar təklif edə bilər. Müəllim isə bu təklifləri şagirdlərin real nəticələri ilə müqayisə edərək hansı mövzunun yenidən izah olunmasına ehtiyac olduğunu müəyyənləşdirə bilər.
Müəllimlər dərs materiallarını hazırlamaq üçün müxtəlif süni intellekt alətlərindən istifadə edə bilərlər:
Mətn, sual və tapşırıqların hazırlanmasında ChatGPT və Claude kimi alətlərdən istifadə etmək mümkündür. MagicSchool AI və Eduaide.AI müəllimlər üçün dərs planları və tədris resursları hazırlamağa yönəlmiş imkanlar təqdim edir. Gamma təqdimatların ilkin variantını yaratmaq, Canva isə vizual materialların tərtibatı üçün yararlı ola bilər. Quizlet kimi platformalar isə yaddaş kartları və biliklərin təkrarı üçün istifadə edilə bilər. Bu alətlərin funksiyaları və ödəniş şərtləri dəyişə bildiyindən müəllimlər seçim etməzdən əvvəl mövcud imkanları yoxlamalıdırlar.
Daha keyfiyyətli nəticə əldə etmək üçün müəllimin süni intellektə verdiyi tapşırıq da konkret olmalıdır. Məsələn, yalnız “Fotosintez haqqında suallar hazırla” yazmaq əvəzinə, “VII sinif şagirdləri üçün fotosintez mövzusunda üç asan, üç orta və iki çətin sual hazırla, cavabları ayrıca göstər və sualları məktəb proqramına uyğun saxla” kimi dəqiq göstəriş vermək daha məqsədəuyğundur. Mövzunun, yaş qrupunun, çətinlik səviyyəsinin, materialın formatının və təlim məqsədinin göstərilməsi əldə edilən nəticəni yaxşılaşdıra bilər.
Süni intellekt müəllimi əvəz etmir və hazırlanan materiallar yoxlanılmalıdır:
Süni intellektin yaratdığı mətnlərdə yanlış faktlar, səhv hesablamalar, uyğun olmayan nümunələr və ya tədris proqramına uyğun gəlməyən suallar ola bilər. Buna görə müəllim materialı dərsdə istifadə etməzdən əvvəl onun məzmununu yoxlamalı, elmi dəqiqliyinə əmin olmalı və şagirdlərin yaşına uyğunlaşdırmalıdır. Şagirdlərin adları, qiymətləri və digər şəxsi məlumatları da müvafiq təhlükəsizlik təminatları olmadan bu alətlərə daxil edilməməlidir.
UNESCO-nun müəllimlər üçün süni intellekt üzrə səriştə çərçivəsində də texnologiyadan istifadənin etik prinsipləri, insanın qərarvermə imkanlarının qorunması və süni intellektin tədrisə məqsədyönlü inteqrasiyası önə çəkilir. Bu baxımdan müəllimin rolu yalnız materialı seçməkdən ibarət deyil: o, şagirdlərə məlumatları yoxlamağı, mənbələri müqayisə etməyi və texnologiyadan məsuliyyətlə istifadə etməyi də öyrətməlidir.
Texnologiyanın əsas üstünlüyü yalnız vaxta qənaət etmək deyil, eyni mövzunu müxtəlif üsullarla təqdim etmək və şagirdlərin öyrənmə prosesində daha fəal iştirakına şərait yaratmaqdır. Ən yaxşı nəticə isə süni intellektin imkanları müəllimin peşəkar biliyi, yaradıcılığı və pedaqoji qərarları ilə birləşdirildikdə əldə olunur.
