Azedu.az

Uşaqların səsi dünyaya necə eşidildi? - 20 noyabrın tarixçəsi...

Araşdırma

20 Noyabr 2026, 09:42
Uşaqların səsi dünyaya necə eşidildi? - 20 noyabrın tarixçəsi...

Bu gün - 20 noyabr Dünya Uşaq Hüquqları Günü kimi qeyd olunur. Bu tarix sadəcə uşaqlara həsr olunmuş bayram deyil, həm də onların hüquqlarının qorunması, təhlükəsiz və sağlam mühitdə böyüməsi, təhsil alması və öz fikirlərini sərbəst ifadə edə bilməsi ilə bağlı beynəlxalq öhdəliklərin xatırladıldığı gündür.

AzEdu.az Dünya Uşaq Hüquqları Gününün yaranma tarixini araşdırıb.

Uşaq hüquqlarının qorunması ideyası necə yaranıb?

XX əsrin əvvəllərində dünyanın bir çox ölkəsində uşaqların hüquqlarının müdafiəsi üçün vahid beynəlxalq standartlar mövcud deyildi. Xüsusilə sənayeləşmiş ölkələrdə uşaqlar böyüklərlə eyni şəraitdə, çox vaxt təhlükəli və ağır işlərdə çalışdırılır, onların təhsil və sağlamlıq imkanları məhdudlaşdırılırdı. Müharibələr, yoxsulluq və sosial bərabərsizlik də milyonlarla uşağın həyatına mənfi təsir göstərirdi.

Çocuk işçiliği - Mahmut Boyuneğmez - İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi

Uşaqların böyüklərdən fərqli ehtiyaclara malik olduğu və onların xüsusi müdafiəyə ehtiyac duyduğu fikri getdikcə beynəlxalq səviyyədə qəbul edilməyə başladı. Bu istiqamətdə ilk mühüm addımlardan biri 1924-cü ildə atıldı. Həmin il Millətlər Liqası Uşaq Hüquqları haqqında Cenevrə Bəyannaməsini qəbul etdi. Sənəddə uşaqların normal inkişafı, çətin vəziyyətlərdə xüsusi yardım alması, aclıq və xəstəlikdən qorunması, iqtisadi istismara məruz qalmaması kimi prinsiplər öz əksini tapmışdı.

Declaration of the Rights of the Child, or Declaration of Geneva - Wikidata

Bu sənəd uşaqların müdafiəsinin beynəlxalq səviyyədə müzakirə olunması baxımından mühüm mərhələ hesab edilir. Lakin onun hüquqi baxımdan məcburi qüvvəsi yox idi.

20 Noyabr tarixinin seçilməsinin səbəbi nədir?

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 14 dekabr 1954-cü ildə qəbul etdiyi 836 (IX) saylı qətnamə ilə bütün ölkələrə Ümumdünya Uşaq Gününün təsis edilməsini tövsiyə etdi. Məqsəd uşaqlar arasında dostluq və qarşılıqlı anlaşmanı təşviq etmək, eyni zamanda onların rifahına diqqəti artırmaq idi. Bununla belə, konkret tarixin seçilməsi hər bir ölkənin öz ixtiyarına buraxılmışdı.

20 noyabr tarixinin xüsusi əhəmiyyət qazanması isə iki mühüm tarixi hadisə ilə bağlıdır:

Belə ki, BMT Baş Assambleyası 20 noyabr 1959-cu ildə Uşaq Hüquqları Bəyannaməsini, 30 il sonra – 20 noyabr 1989-cu ildə isə Uşaq Hüquqları Konvensiyasını qəbul edib. Məhz bu səbəbdən noyabrın 20-si uşaqların hüquqlarının müdafiəsinə həsr olunmuş beynəlxalq gün kimi formalaşıb.

Convention on the Right of the Child

1959-cu il Bəyannaməsi uşaqların ayrı-seçkiliyə məruz qalmamaq, ad və vətəndaşlıq əldə etmək, təhsil almaq, sağlamlıq xidmətlərindən yararlanmaq və xüsusi müdafiə görmək kimi hüquqlarını ön plana çıxarırdı.

Lakin Bəyannamə tövsiyə xarakteri daşıyırdı və dövlətlər üçün hüquqi öhdəlik yaratmırdı. Buna görə də uşaqların hüquqlarını daha əhatəli şəkildə müəyyənləşdirən və dövlətlər qarşısında konkret öhdəliklər qoyan beynəlxalq sənədə ehtiyac yaranmışdı.

Uşaq Hüquqları Konvensiyası - uşaqların hüquqlarını müəyyənləşdirən əsas sənəd:

Bu ehtiyacın nəticəsi olaraq 20 noyabr 1989-cu ildə BMT Baş Assambleyası Uşaq Hüquqları Konvensiyasını qəbul etdi. Sənəd 2 sentyabr 1990-cı ildə qüvvəyə mindi.

Konvensiya uşaqları müstəqil hüquq sahibi kimi tanıyan, onların mülki, siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni hüquqlarını əhatə edən ilk universal, hüquqi baxımdan məcburi beynəlxalq sənəddir.

Onun əsas məqsədi uşaqların yalnız qorunmağa ehtiyacı olan fərdlər kimi deyil, həm də öz hüquqları, maraqları və fikirləri olan şəxsiyyətlər kimi qəbul edilməsidir.

Ümumdünya Uşaq Hüquqları Günü qeyd olunub |Azərbaycan Respublikası Elm və  Təhsil Nazirliyi

Konvensiya 18 yaşına çatmamış hər bir şəxsi, milli qanunvericiliyə əsasən yetkinlik yaşına daha erkən çatma halları istisna olmaqla, uşaq hesab edir.

Sənədin diqqətçəkən tərəflərindən biri onun yalnız uşaqların müdafiəsini deyil, həm də onların inkişafını, cəmiyyətdə iştirakını və qərarların qəbulunda fikirlərinin nəzərə alınmasını əsas götürməsidir.

Konvensiya hansı hüquqları təmin edir?

Uşaq Hüquqları Konvensiyası 54 maddədən ibarətdir və uşaqların həyatının müxtəlif sahələrini əhatə edir. Sənədə əsasən, hər bir uşağın yaşamaq və inkişaf etmək, ad və vətəndaşlıq əldə etmək, ailə mühitində böyümək, təhsil almaq, tibbi xidmətlərdən yararlanmaq, istirahət etmək və oyun oynamaq hüququ var.

Bununla yanaşı, uşaqlar zorakılıqdan, istismardan, laqeyd münasibətdən, insan alverindən və digər təhlükələrdən qorunmalıdırlar. Heç bir uşaq dilinə, dininə, cinsinə, sosial mənşəyinə, sağlamlıq vəziyyətinə və ya digər xüsusiyyətlərinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır.

Konvensiyanın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri uşaqların fikirlərinə hörmət prinsipidir. Yəni uşaqlara aid məsələlərdə onların yaşına və yetkinlik səviyyəsinə uyğun olaraq fikirləri dinlənilməli və nəzərə alınmalıdır.

Sənəd dörd əsas prinsipə söykənir: ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi, uşağın üstün mənafelərinin qorunması, yaşamaq və inkişaf etmək hüququ, uşağın fikirlərinə hörmət edilməsi.

Bu prinsiplər uşaqlarla bağlı qanunvericilikdən tutmuş təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə və ailə siyasətinə qədər bütün sahələrdə əsas götürülməlidir.

Dünyanın əksər ölkələri bu Konvensiyaya qoşulub:

Uşaq Hüquqları Konvensiyası beynəlxalq insan hüquqları müqavilələri arasında ən geniş ratifikasiya olunmuş sənədlərdən biridir. BMT-nin 2026-cı ilin sentyabrına olan məlumatına görə, Konvensiyanın 196 iştirakçı dövləti var.

Bu fakt uşaqların hüquqlarının qorunmasının dünya ölkələri üçün ortaq məsuliyyətə çevrildiyini göstərir. Konvensiyaya qoşulan dövlətlər onun müddəalarını həyata keçirmək, qanunvericiliklərini uyğunlaşdırmaq və uşaqların hüquqlarının təmin olunması istiqamətində tədbirlər görmək öhdəliyi daşıyırlar.

Azərbaycan Uşaq Hüquqları Konvensiyasına nə zaman qoşulub?

Azərbaycan da bu beynəlxalq sənədə qoşulan ölkələr sırasındadır. Ölkəmiz 21 iyul 1992-ci il tarixli qanunla Uşaq Hüquqları Konvensiyasına qoşulub. Konvensiya Azərbaycan üçün 13 avqust 1992-ci ildə qüvvəyə minib.

Bu addımla Azərbaycan uşaqların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində beynəlxalq öhdəlik götürüb. Ölkədə uşaqların hüquqlarının qorunması, təhsil, sağlamlıq, sosial müdafiə və təhlükəsiz inkişaf imkanlarının təmin edilməsi ilə bağlı hüquqi mexanizmlərin formalaşdırılması bu öhdəliklərin mühüm istiqamətlərindəndir.

Dünya Uşaq Hüquqları Gününün mahiyyəti yalnız bayram etmək deyil:

Bu günün əsas məqsədi uşaqlara hədiyyələr vermək, onlar üçün tədbirlər təşkil etmək və ya sadəcə təbriklər səsləndirməkdən daha genişdir. Dünya Uşaq Hüquqları Günü cəmiyyətə bir daha xatırladır ki, hər bir uşağın təhlükəsiz yaşamaq, keyfiyyətli təhsil almaq, sağlam böyümək, zorakılıqdan qorunmaq və öz gələcəyi ilə bağlı məsələlərdə söz sahibi olmaq hüququ var.

BMT və UNICEF hər il bu tarixdə uşaqların səsini daha geniş auditoriyaya çatdırmağa çalışır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində uşaqların media, idarəetmə, təhsil və ictimai fəaliyyət sahələrində simvolik rəhbər vəzifələrə dəvət olunduğu təşəbbüslər həyata keçirilir. Bununla uşaqların yalnız onlar haqqında qəbul edilən qərarların obyekti deyil, həmin qərarlarda iştirak edən tərəf olduqları vurğulanır.

UNICEF Zimbabwe

20 noyabr həm də dövlətlərin, valideynlərin, müəllimlərin və bütövlükdə cəmiyyətin üzərinə düşən məsuliyyəti xatırladan tarixdir. Çünki uşaqların hüquqlarının qorunması yalnız qanunların qəbul edilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu hüquqlar gündəlik həyatda - məktəbdə, ailədə, küçədə və cəmiyyətin bütün sahələrində təmin edilməlidir.

Nəticə etibarilə, Dünya Uşaq Hüquqları Günü uşaqlara ayrılmış adi bir təqvim günü deyil. Bu tarix hər bir uşağın hüquqlarının tanınmasının, müdafiəsinin və gələcəyinə qoyulan sərmayənin bütün cəmiyyətin məsuliyyəti olduğunu xatırladır. Uşaqların hüquqlarına hörmət edilən cəmiyyət isə daha ədalətli, təhlükəsiz və sağlam gələcəyin təməlini qoyur.

İrandan kritik xəbərdarlıq - Hazır olun, VURACAĞIQ!
Son xəbərlərDaha çox