Müəllimlərin peşəyə cəlb edilməsi və təhsil sistemində uzun müddət saxlanılması yalnız əməkhaqqının artırılması ilə məhdudlaşmır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində müəllimlər üçün mənzil, nəqliyyat, köç xərcləri, təhsil borcunun azaldılması, ucqar ərazilərdə işləməyə görə bonuslar, peşəkar inkişaf büdcəsi və əlavə ödənişlər kimi müxtəlif təşviq mexanizmlərindən istifadə olunur.Xüsusilə müəllim çatışmazlığının yaşandığı kənd və ucqar ərazilər, yüksək yaşayış xərcləri olan şəhərlər və müəyyən fənlər üzrə kadr çatışmazlığı olan məktəblər üçün ayrıca maliyyə stimulları tətbiq edilir.
Qeyd edək ki, internetdə Yaponiya ilə bağlı tez-tez “kişi ibtidai sinif müəllimlərinə dövlət tərəfindən ev verilir” və ya onların digər müəllimlərdən bir neçə dəfə çox maaş aldığı barədə məlumatlara rast gəlinir. Lakin bu iddiaları ümummilli dövlət siyasəti kimi təsdiqləyən etibarlı rəsmi mənbə aşkar edilməyib. Rəsmi məlumatlarda isə Yaponiyada çətin və yüksək xərcli ərazilərdə çalışan müəllimlər üçün müxtəlif regional əlavələrin tətbiq olunduğu göstərilir.
AzEdu.az xarici ölkələrin təcrübəsində müəllimlər üçün tətbiq olunan maraqlı güzəştləri araşdırıb.
Yaponiyada uzaq və yüksək xərcli ərazilərdə işləyən müəllimlərə əlavə ödəniş
Yaponiyada müəllimlərin sosial təminatı ilə bağlı diqqətçəkən mexanizmlərdən biri regional əlavələrdir.
OECD-nin məlumatına görə, ölkədə müəllimləri xüsusilə çətin ərazilərdə saxlamaq üçün üç müxtəlif regional əlavə tətbiq edilir.
Bu əlavələr uzaq ərazilərdə işləyən müəllimlərin saxlanılması, soyuq ərazilərdə istilik xərclərinin kompensasiyası və yüksək yaşayış xərcləri olan ərazilərdə əlavə ödəniş verilməsi məqsədi daşıyır.Burada diqqətçəkən məqam odur ki, güzəşt müəllimin cinsinə deyil, iş şəraitinə və ərazinin xüsusiyyətlərinə əsaslanır.
Beləliklə, Yaponiyada müəllim üçün əsas təşviq mexanizmlərindən biri “çətin ərazidə işləyirsənsə, əlavə təminat al” prinsipidir.
Avstraliyada ucqar ərazidə işləyən müəllimin təhsil borcu azaldıla bilər
Avstraliyada müəllimlər üçün ən maraqlı mexanizmlərdən biri çox uzaq ərazilərdə işləyən pedaqoqların ali təhsil borcunun azaldılmasıdır.Avstraliya Təhsil Departamentinin məlumatına görə, uyğun müəllim çox uzaq ərazidə 1 400 gün ərzində tam ştat işlədikdə HELP sistemi üzrə təhsil borcunun azaldılmasından yararlana bilər.
Azaldılan məbləğ müəllimin ilkin müəllimlik təhsili ilə bağlı HELP borcunun və ya müəyyən edilmiş borc məbləğinin aşağı olan hissəsinə qədər ola bilər. Müəyyən hallarda borcun indeksləşdirilməsi də dayandırılır.
Məsələn, müəllimin ilkin müəllimlik təhsili ilə bağlı borcu 24 min Avstraliya dollarıdırsa, tələb olunan xidmət müddətini başa vurduqdan sonra bu məbləğə qədər borcun azaldılması mümkündür.
Avstraliyada gələcək müəllimlər üçün də maliyyə təşviqləri mövcuddur. Commonwealth Teaching Scholarships proqramı yeni bakalavr tələbələri üçün 40 min Avstraliya dollarınadək, magistratura səviyyəsində yeni müəllimlik tələbələri üçün isə 20 min dollaradək təqaüd nəzərdə tutur.Bundan başqa, uzaq məktəbdə təcrübə keçən uyğun tələbəyə əlavə 2 min Avstraliya dolları ödəniş edilə bilər.
Yeni Zelandiyada xaricdən gələn müəllimə 10 min NZ dollaradək köç yardımı
Yeni Zelandiyada müəllim çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün ölkəyə xaricdən pedaqoqların cəlb edilməsinə də maliyyə dəstəyi göstərilir.
Yeni Zelandiya Təhsil Workforce qurumunun məlumatına görə, xaricdən ölkəyə gələn və ya geri qayıdan uyğun ibtidai və orta məktəb müəllimləri 10 min Yeni Zelandiya dollarınadək Overseas Relocation Grant ala bilərlər. Bu vəsait uçuş, müvəqqəti yaşayış, müəllimlik qeydiyyatı, köç və ailə üzvlərinin müəyyən köç xərclərinin qarşılanmasına yönəldilə bilər.
Yəni burada dövlət müəllimə birbaşa əməkhaqqı əlavəsi vermək əvəzinə, onun ölkəyə köçməsi zamanı yaranan ilkin maliyyə yükünü azaltmağa çalışır.Yeni Zelandiyada müəyyən əlavə məsuliyyət daşıyan müəllimlər üçün də xüsusi ödənişlər nəzərdə tutulur. Məsələn, məktəbdə “Principal’s Nominee” vəzifəsini yerinə yetirən müəllim üçün illik 2 500 Yeni Zelandiya dolları əlavə ödəniş müəyyən edilib.
Böyük Britaniyada müəllim çatışmazlığı olan sahələrə maliyyə təşviqi
İngiltərədə müəllim çatışmazlığının daha çox hiss olunduğu müəyyən fənlər və məktəblər üçün müxtəlif maliyyə stimullarından istifadə olunur.
2023–2025-ci illərdə fəaliyyət göstərən International Relocation Payment proqramı müəyyən xarici dil və fizika müəllimlərinin ölkəyə cəlb edilməsi üçün 10 min funt sterlinqədək köç yardımı nəzərdə tuturdu.
Ödəniş viza, immiqrasiya sağlamlıq ödənişi və digər köç xərclərinin qarşılanmasına yönəldilirdi. Lakin bu proqram daimi güzəşt deyil, müəyyən dövr üçün tətbiq edilmiş mexanizm olub və yeni müəllimlər üçün 1 iyun 2025-ci ildən sonra bağlanıb.
İngiltərədə müəllimlərin məktəbdə saxlanılması üçün retention incentive də tətbiq edilib. Kimya, informatika, riyaziyyat və fizika müəllimləri üçün bu ödəniş müəyyən dövrlərdə 3–6 min funt sterlinq arasında dəyişib.
Burada əsas prinsip müəllimin yalnız “müəllim” olmasına görə deyil, çatışmazlıq yaşanan fənni tədris etməsinə və ehtiyac olan məktəbdə işləməsinə görə əlavə maliyyə stimulu almasıdır.
Kanadada ucqar məktəbdə işləyən müəllimə 10 min Kanada dollaradək bonus
Kanadanın British Columbia əyalətində kənd və ucqar məktəblərə müəllim cəlb etmək üçün maliyyə təşviqlərindən istifadə olunur. Əyalət hökumətinin məlumatına görə, tətbiq edilən proqram çərçivəsində kənd və ucqar məktəblərdə işləməyə razı olan müəllimlərə 4–10 min Kanada dolları arasında bonus verilirdi. 2024-cü il məlumatlarında ən yüksək ehtiyac olan ərazilərdə çalışan müəllimlər üçün bu təşviqin 10 min Kanada dollarınadək olduğu bildirilirdi.
Əyalətin sonrakı workforce planında isə bu tip təşviqlərin kənd və ucqar məktəblərə 100-dən çox müəllimin cəlb edilməsinə kömək etdiyi qeyd olunur. Bu modelin əsas məqsədi bütün müəllimlərin maaşını eyni şəkildə artırmaq deyil, kadr çatışmazlığının daha ciddi olduğu məktəblərə müəllim cəlb etməkdir.
Rusiyada kəndə köçən müəllimə 1–2 milyon rubl
Rusiya müəllimləri ucqar və kiçik yaşayış məntəqələrinə cəlb etmək üçün daha böyük məbləğli birdəfəlik ödənişlərdən istifadə edən ölkələrdəndir.
“Zemskiy učitel” proqramı kəndlərə, kiçik şəhərlərə və əhalisi 50 minədək olan yaşayış məntəqələrinə müəllim cəlb etmək məqsədi daşıyır.2026-cı ilin rəsmi məlumatına görə, proqram iştirakçısı olan və uyğun əraziyə işləməyə köçən müəllimə əsasən 1 milyon rubl, Uzaq Şərq federal dairəsində və müəyyən digər ərazilərdə isə 2 milyon rubl birdəfəlik ödəniş verilir.
Bu vəsait mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması da daxil olmaqla müxtəlif məqsədlər üçün istifadə oluna bilər.
Bəzi regionlarda kənd müəllimləri üçün əlavə sosial təminatlar da mövcuddur. Bunlara mənzil, isitmə və elektrik xərclərinin kompensasiyası, köç xərclərinin qarşılanması, mənzil təminatı və müəyyən hallarda torpaq sahəsinin verilməsi kimi tədbirlər daxildir.Beləliklə, Rusiya modelində dövlətin yanaşması kifayət qədər konkretdir: müəllim çatışmazlığı olan əraziyə köçən pedaqoqa birdəfəlik maliyyə dəstəyi verilir və onun yaşayış xərclərinin bir hissəsi də kompensasiya olunur.
Fransada çətin məktəbdə işləyən müəllim daha çox qazanır
Fransada müəllimlər üçün əlavə ödənişlər əsasən iş şəraitinin çətinliyinə və məktəbin yerləşdiyi sosial mühitə əsaslanır.Prioritet təhsil şəbəkəsinə – REP-ə daxil olan məktəblərdə çalışan müəllimlər üçün illik 1 734 avro əlavə ödəniş nəzərdə tutulur.Daha çətin kateqoriya hesab olunan REP+ məktəblərində isə müəllimlər illik 5 114 avro sabit əlavə və 702 avroyadək dəyişən hissə ala bilirlər.
Bundan başqa, yeni müəllimliyə başlayan şəxslər üçün 1 500 avroluq peşəyə giriş bonusu, əlavə missiya götürən müəllimlər üçün isə hər missiyaya görə illik 1 250 avro əlavə ödəniş kimi mexanizmlər mövcuddur.
Fransanın xarici ərazilərində çalışan müəllimlər üçün isə maaşa daha yüksək faizlərlə əlavələr tətbiq edilə bilər.
Bəzi ərazilərdə ilk dəfə vəzifəyə başlayan müəllimlərə yerləşmə bonusları da verilir. Paris regionu və Lill aqlomerasiyasında müəyyən müəllimlər üçün bu məbləğ 2 000 avrodan çox ola bilər.Mənzil məsələsində də dövlət dəstəyi mövcuddur. Yeni və ya başqa vəzifəyə təyin olunan dövlət təhsil işçiləri üçün ilkin yerləşmə yardımı, həmçinin güzəştli kredit imkanları təqdim edilir.
Türkiyədə müəllimlər üçün 50 faiz güzəştli qalmaq imkanı
Türkiyədə müəllimlər üçün ən diqqətçəkən sosial güzəştlərdən biri “Öğretmenevi” sistemidir.
Müəllimlər və müəyyən ailə üzvləri Milli Təhsil Nazirliyinə bağlı müəllim evlərində güzəştli tariflə qala bilirlər. Bu imkan xüsusilə başqa şəhərə təyin olunan və ya ezamiyyətə gedən müəllimlər üçün praktik əhəmiyyət daşıyır.
Bundan başqa, Türkiyədə müəllimlərin əlavə dərs saatlarına görə əsas əməkhaqqından əlavə ödəniş alması mümkündür. Sinif rəhbərliyi və müəyyən sosial-pedaqoji vəzifələr də əlavə dərs haqqı mexanizminə daxil edilir.
Müəllimlərin karyerasında xidmət balı sistemi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məktəbin yerləşdiyi ərazi və iş şəraiti nəzərə alınmaqla xidmət balı hesablanır və bu göstərici müəllimin gələcəkdə yer dəyişməsi və təyinatı baxımından əhəmiyyət kəsb edir.
Yəni Türkiyədə müəllim üçün əsas üstünlüklərdən biri böyük birdəfəlik bonusdan daha çox yaşayış xərclərinin azaldılması, əlavə gəlir imkanları və karyera mexanizmləridir.
İtaliyada müəllimə peşəkar inkişaf üçün ayrıca büdcə
İtaliyada müəllimlər üçün tətbiq olunan ən fərqli mexanizmlərdən biri “Carta del Docente” – Müəllim kartıdır.
Bu sistem müəllimə peşəkar inkişaf və təhsil məqsədləri üçün istifadə edə biləcəyi elektron büdcə təqdim edir.
Sistem üzrə müəllimlər təlim, kitab və tədris resursları, peşəkar hazırlıq və digər uyğun təhsil məhsullarına vəsait xərcləyə bilirlər.
Bu modelin əsas fərqi ondan ibarətdir ki, dövlət müəllimə sadəcə maaş əlavəsi vermir. Müəllimin peşəkar inkişafına ayrıca maliyyə resursu ayırır.Belə yanaşma müəllimin ixtisasının artırılmasını şəxsi xərcdən çıxarıb dövlət tərəfindən dəstəklənən peşəkar inkişaf mexanizminə çevirir.
Almaniyada müəllim üçün uzunmüddətli dövlət təminatı
Almaniyada müəllimlərin təminatı digər ölkələrdən fərqli olaraq federal quruluş səbəbindən əyalətlər üzrə dəyişir.
Əsas xüsusiyyətlərdən biri bəzi müəllimlərin “Beamte”, yəni dövlət qulluqçusu statusunda çalışmasıdır.
Bu status müəllim üçün uzunmüddətli sosial təminatlar yarada bilər. Dövlət qulluqçularının pensiya təminatı ayrıca sistem üzrə təşkil olunur. Bundan başqa, maaşlar rəsmi “Besoldung” cədvəlləri əsasında müəyyən edilir və ailə vəziyyəti, vəzifə və digər amillərlə bağlı müəyyən əlavələr tətbiq oluna bilər.
Almaniyada müəllimlərin hansı maaş dərəcəsinə aid edilməsi də federal torpaqlara görə dəyişir. Bəzi ərazilərdə müəllimlərin A13 səviyyəsinə keçirilməsi mərhələli şəkildə həyata keçirilib.Bu səbəbdən Almaniya üçün konkret bir “müəllim güzəşti”ndən danışmaq əvəzinə, dövlət qulluqçusu statusunun yaratdığı uzunmüddətli təminatlar sistemini xüsusi qeyd etmək daha doğru olar.
Müəllimlər üçün güzəştlərdə hansı modellər üstünlük təşkil edir?
Müxtəlif ölkələrin təcrübəsini müqayisə etdikdə, müəllimlərin stimullaşdırılmasının bir neçə əsas istiqamətdə qurulduğu görünür:
Rusiya, Kanada və Yaponiya kimi ölkələrdə müəllim çatışmazlığı olan və ya çətin ərazilərdə çalışan pedaqoqlar üçün əlavə maliyyə mexanizmləri tətbiq edilir.
Fransada REP və REP+ məktəblərində çalışan müəllimlər üçün əlavə ödənişlər bu modelin nümunəsidir.
Yeni Zelandiya və müəyyən dövrdə İngiltərədə xaricdən müəllim cəlb etmək üçün köç yardımları tətbiq olunub.
Avstraliya bu baxımdan ən maraqlı nümunələrdən biridir. Müəyyən şərtləri ödəyən müəllimin çox uzaq ərazidə uzunmüddətli xidmətinə görə HELP borcu azaldıla bilər.
İtaliyanın “Carta del Docente” sistemi müəllimin peşəkar inkişafına birbaşa maliyyə ayıran fərqli modeldir.
Türkiyədə müəllim evlərindən güzəştli istifadə, Rusiyada kommunal və mənzil kompensasiyaları, Avstraliyanın bəzi uzaq ərazilərində isə subsidiyalı mənzil və digər yaşayış dəstəkləri bu istiqamətə daxildir.
Xarici təcrübə göstərir ki, müəllim siyasətində güzəşt anlayışı yalnız əməkhaqqının artırılması ilə məhdudlaşmır.
Bir çox ölkə müəllim çatışmazlığını həll etmək üçün konkret problemin özünə uyğun maliyyə mexanizmi qurur: ucqar əraziyə müəllim cəlb etmək üçün birdəfəlik bonus, yüksək yaşayış xərclərinə görə əlavə ödəniş, mənzil və kommunal kompensasiyası, xaricdən gələn müəllimin köç xərclərinin qarşılanması, müəyyən fənlərə görə əlavə bonus və hətta təhsil borcunun azaldılması.Beləliklə, beynəlxalq təcrübədə ümumi tendensiya kifayət qədər aydındır. Müəllimə verilən əlavə təminat onun harada, hansı şəraitdə və hansı ehtiyac olan sahədə işləməsindən asılı olaraq fərqləndirilir.
