Bu gün məktəb, dini inanclar və təhsil mühitində tətbiq olunan qaydalar ətrafında aparılan müzakirələrə müəllim kimi münasibət bildirməyi vacib hesab edirik. Çünki bu məsələ yalnız geyim və ya məktəbdaxili intizam məsələsi deyil; məktəbin mahiyyəti, təhsilin ictimai missiyası və yetişdirmək istədiyimiz insan modeli ilə bağlıdır.
Məktəb sadəcə biliklərin ötürüldüyü müəssisə deyil. Bura uşağın sual verməyi, fərqli fikirləri dinləməyi, faktları təhlil etməyi və müstəqil qərar qəbul etməyi öyrəndiyi sosial mühitdir. Buna görə məktəbin qoruduğu dəyərlər yalnız bugünkü təlim prosesinə deyil, gələcək cəmiyyətin düşüncə və münasibətlərinə də təsir göstərir.
Dünyəvilik dinə düşmənçilik və ya dini inancların inkarı demək deyil. Onun mahiyyəti təhsilin elmi biliklərə, qanunvericiliyə və hamı üçün ümumi olan pedaqoji prinsiplərə əsaslanmasıdır. İnsan öz dini inancına bağlı ola, eyni zamanda elmi düşüncəyə və dünyəvi təhsil prinsiplərinə hörmət edə bilər. Məktəbin vəzifəsi müəyyən bir inancı qəbul etdirmək və ya rədd etdirmək deyil, bütün uşaqların öyrənməsi və düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirməsi üçün şərait yaratmaqdır.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsi dinin dövlətdən ayrı olduğunu və təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını, 42-ci maddəsi təhsil hüququnu, 48-ci maddəsi isə vicdan azadlığını təsbit edir. Bu müddəalar göstərir ki, təhsil hüququ, vicdan azadlığı və dünyəvi dövlət prinsipi bir-birinə qarşı qoyulmamalı, hüquqi çərçivədə uzlaşdırılmalıdır.
Müzakirələrin mərkəzində uşağın hüququ və mənafeyi dayanmalıdır. BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyasının 28-ci maddəsi təhsil hüququnu, 29-cu maddəsi isə təhsilin uşağın şəxsiyyətini, istedadını və qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək, insan hüquqlarına və fərqli mədəniyyətlərə hörmət formalaşdırmaq məqsədini müəyyən edir. Konvensiyanın 14-cü maddəsi uşağın düşüncə, vicdan və din azadlığını da tanıyır. Deməli, məktəblə bağlı qərarlar uşağın ləyaqətini, inkişafını və təhsildə iştirakını qorumağa xidmət etməlidir.
Məsələn, məktəbdə geyim qaydaları ilə bağlı fikir ayrılığı yaranarsa, məsələ yalnız şəxsi seçim və kollektiv intizam qarşıdurması kimi təqdim edilməməlidir. Qaydanın hüquqi əsası, pedaqoji məqsədi, bütün şagirdlərə necə tətbiq olunduğu və təhsilə çıxışa təsiri nəzərə alınmalıdır. Tələblər aydın, ardıcıl, hüquqa uyğun və ayrı-seçkiliyə yol verməyən formada izah edilməli, uşaq ictimai mübahisənin və ya qınağın mərkəzinə çevrilməməlidir.
Məktəbin əsas missiyalarından biri də elmi və tənqidi təfəkkürü inkişaf etdirməkdir. Təhsilin keyfiyyətini yalnız şagirdin nə qədər məlumat yadda saxlaması ilə ölçmək olmaz; onun sual vermək, sübutları qiymətləndirmək, faktla rəyi fərqləndirmək və nəticəsini əsaslandırmaq bacarığı da mühümdür. UNESCO-nun 2023-cü il “Sülh, insan hüquqları və dayanıqlı inkişaf naminə təhsil haqqında Tövsiyə” sənədi tənqidi təfəkkür, insan hüquqlarına hörmət, inklüzivlik və məsuliyyətli vətəndaşlığı təhsilin vacib istiqamətləri kimi vurğulayır.
Təsəvvür edək ki, biologiya dərsində şagird müəllimin izahına dair əlavə sübut istəyir. Müəllim bunu itaətsizlik kimi qəbul edərsə, uşaq sual verməyin arzuolunmaz olduğunu düşünə bilər. Əksinə, müəllim sualı araşdırmaya yönəldərsə, həmin an elmi düşüncənin inkişafına çevrilər. Azad düşüncə qaydasızlıq demək deyil: məktəb nizam-intizamı, təhlükəsizliyi və qarşılıqlı hörməti qorumalıdır. Lakin qaydalar şagirdin şəxsiyyətini sıxışdırmaq üçün deyil, onun və başqalarının hüquqlarını qorumaq üçün tətbiq edilməlidir.
Bu yanaşma Evrika Elm və Texnologiya Liseyinin təhsil fəlsəfəsində də əksini tapır. Liseyin beş təməl prinsipi — millilik, bacarıq, dünyagörüş, elm və innovasiya — tədris və təlim-tərbiyə prosesinin vahid dəyərlər sistemi əsasında tənzimlənməsinə xidmət edir. Millilik prinsipi şagirdlərdə milli-mənəvi dəyərlərə, azərbaycançılığa və dövlətçilik ənənələrinə hörmət formalaşdırır; bacarıq prinsipi biliklərin praktik tətbiqini, müstəqil qərarverməni və məsuliyyəti təşviq edir. Dünyagörüş prinsipi fərqli fikirləri anlamaq, təhlil etmək və başqalarına hörmətlə yanaşmaq bacarıqlarını inkişaf etdirir. Elm və innovasiya prinsipi isə tədqiqatçılığı, elmi əsaslandırmanı, tənqidi təfəkkürü və yaradıcı yanaşmanı önə çəkir.
Bu prinsiplər yalnız sənəddə bəyan edilən dəyərlər olaraq qalmamalıdır; onlar dərsin məzmununda, müəllim-şagird münasibətlərində, məktəbdaxili intizamda və gündəlik davranış mədəniyyətində görünməlidir. Onları birləşdirən sevgi dolu, təhlükəsiz və dəstəkləyici mühit hər bir şagirdin fərdi xüsusiyyətlərinə hörmət edilməsinə, özünü dəyərli hiss etməsinə və potensialını reallaşdırmasına imkan yaradır. Sevgi burada ayrıca təməl prinsipdən daha çox, bütün prinsiplərin yaşandığı pedaqoji mühitdir.
Dini və dünyəvi baxışlara hörmət də gündəlik məktəb həyatında davranışla göstərilməlidir. Müəllim heç bir şagirdi inancına və ya dünyagörüşünə görə üstün və ya aşağı mövqedə təqdim etməməli, şagirdlərə fərqlilikləri qəbul etməyi və ortaq qaydalara əməl etməyi öyrətməlidir. Bu, bütün fikirlərin eyni olması demək deyil; fərqli mövqelərə malik insanların bərabər ləyaqətə və hüquqlara sahib olduğunu anlamaq deməkdir.
Nəticə etibarilə, məktəb elmi bilikləri, hüquqi prinsipləri, qarşılıqlı hörməti, məsuliyyəti və insan ləyaqətini qorumalıdır. Biz qaydaları düşünmədən yerinə yetirən deyil, onların məqsədini anlayan; hazır cavabları təkrarlayan deyil, sual verən və araşdıran; fərqli fikirdən çəkinən deyil, başqasının hüququna hörmət etməklə öz mövqeyini əsaslandıra bilən insan yetişdirməliyik.
Mənim üçün dünyəvi təhsilin əsas dəyəri budur: məktəb insanın düşüncəsini formalaşdırmalıdır, onun əvəzinə düşünməməlidir. Bu gün məktəbdə qoruduğumuz dəyərlər sabah cəmiyyətin elmə, hüquqa, azadlığa və bir-birinə münasibətini müəyyənləşdirəcək.
Aytən Hüseynova, Evrika Beynəlxalq Elm və Texnologiya Liseyi, Direktorun birinci müavini
