Son illərdə xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələrin seçimləri də dəyişməyə başlayıb. Əvvəllər Azərbaycanlı tələbələr arasında əsas istiqamətlər ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, İtaliya, Türkiyə və digər Avropa ölkələri idisə, son dövrlərdə Asiyanın, xüsusilə Çinin ali təhsil sistemi də daha çox diqqət cəlb edir.
AzEdu.az son dövrlərdə tələbələrin Çində təhsil almağa marağının artmasının əsas səbəblərini araşdırıb:
Çinin təhsil istiqamətinə çevrilməsində ölkənin son illərdə texnologiya sahəsində əldə etdiyi nəticələr xüsusi rol oynayır. Süni intellekt sahəsində Çinin mövqeyi xüsusilə diqqət çəkir. Stanford Universitetinin 2026-cı il Süni İntellekt İndeksinə əsasən, ABŞ və Çin süni intellekt modellərinin performansında bir-birinə çox yaxınlaşıb. Hesabata görə, Çin elmi nəşrlərin, istinadların və süni intellekt patentlərinin sayında lider mövqedədir.
Bu inkişafın təhsil sisteminə təsiri də artıq açıq şəkildə görünür. Çinin aparıcı universitetləri süni intellekt və digər strateji texnologiyalar üzrə kadr hazırlığını genişləndirir. 2025-ci ildə Pekin Universiteti, Renmin Universiteti və Şanxay Jiao Tonq Universiteti kimi ali məktəblərin qəbul imkanlarını artırması da məhz süni intellekt, informasiya texnologiyaları, mühəndislik, biotibb, inteqrasiya olunmuş mikrosxemlər və bərpa olunan enerji kimi sahələrə artan ehtiyacla əlaqələndirilib.
Burada maraqlı məqam odur ki, söhbət yalnız yeni ixtisasların açılmasından getmir. Çində universitetlər mövcud proqramları da yenidən qurmağa başlayıblar. 2026-cı ildə yayılan araşdırmalara görə, bir sıra universitetlər süni intellektin iqtisadiyyata və əmək bazarına təsirini nəzərə alaraq tədris proqramlarını dəyişir, robototexnika, rəqəmsal iqtisadiyyat, ağıllı maliyyə və digər yeni istiqamətlər üzrə proqramlar yaradırlar.
Beləliklə, Çində təhsil almaq istəyən tələbə üçün əsas üstünlüklərdən biri məhz texnologiyanın gündəlik universitet həyatına və tədris prosesinə inteqrasiyasını yerində müşahidə etmək imkanının olmasıdır. Xüsusilə süni intellekt, kompüter elmləri, mühəndislik, elektronika, robototexnika və data elmləri kimi sahələr üzrə təhsil almağı planlaşdıran tələbələr üçün Çin son illərdə daha ciddi alternativə çevrilib.
Çinin universitetlərinin beynəlxalq mövqeləri də bu tendensiyanı gücləndirir. 2026-cı il QS dünya universitetləri reytinqində Pekin Universiteti 14-cü, Tsinxua Universiteti isə 17-ci yerdə qərarlaşıb. Mühəndislik və texnologiya sahəsində isə Tsinxua Universiteti 11-ci, Pekin Universiteti 22-ci, Şanxay Jiao Tonq Universiteti 23-cü pillədə yer alıb.
Bu mənzərə göstərir ki, Çində təhsil artıq yalnız “daha münasib qiymətə xaricdə oxumaq” alternativi kimi təqdim edilə bilməz. Ölkənin aparıcı universitetləri xüsusilə elm, texnologiya və mühəndislik istiqamətlərində dünyanın ən güclü ali məktəbləri ilə rəqabət aparır. Bu səbəbdən tələbənin seçim zamanı yalnız ölkəyə deyil, konkret universitetə, ixtisasa, proqramın dilinə, laboratoriya imkanlarına və həmin sahədə universitetin elmi fəaliyyətinə baxması vacibdir.
Çində xarici tələbələrin sayı artır
Çinin xarici tələbələr üçün cəlbedici istiqamətə çevrilməsinin digər göstəricisi ölkəyə gələn beynəlxalq tələbələrin sayıdır. Çin Təhsil Nazirliyinin məlumatlarında 2024-cü il üzrə ali təhsil müəssisələrində 271 mindən çox beynəlxalq tələbənin olduğu göstərilir. Daha geniş göstəriciyə əsasən isə 2024-2025-ci tədris ilində 191 ölkə və regiondan təxminən 380 min beynəlxalq tələbə Çində təhsil alıb və mübadilə proqramlarında iştirak edib.
Bu göstəricilər Çinin artıq yalnız öz vətəndaşları üçün böyük təhsil sistemi olmadığını, eyni zamanda beynəlxalq tələbə bazarında da mövqeyini gücləndirdiyini göstərir. Çin hökuməti də “Study in China” istiqamətini inkişaf etdirmək, xarici tələbələrin sayını artırmaq və xüsusilə elm və mühəndislik sahələrində beynəlxalq universitetlərlə əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətində olduğunu açıqlayıb.
Çində təhsil üçün hansı səviyyələr mümkündür?
Çində xarici tələbələr bakalavriat, magistratura və doktorantura səviyyələrində təhsil ala bilərlər. Bununla yanaşı, hazırlıq, dil, ixtisasartırma və tədqiqat proqramları da mövcuddur. Çin Təhsil Nazirliyinin beynəlxalq tələbələrin qəbulu ilə bağlı qaydalarına əsasən, universitetlər xarici tələbələr üçün qəbul planlarını və ixtisasları öz imkanlarına uyğun müəyyən edə bilirlər.
Bu isə o deməkdir ki, bütün universitetlərdə qəbul qaydaları eyni deyil. Tələbənin attestat və ya diplom göstəriciləri, dil sertifikatı, motivasiya məktubu, tövsiyə məktubları, akademik nəticələri və bəzi hallarda əlavə imtahan nəticələri tələb oluna bilər. Buna görə “Çində universitetə qəbul üçün vahid qayda budur” yanaşması doğru deyil. Tələblər universitetə, ixtisasa və təhsil pilləsinə görə dəyişə bilər.
Çin dili bilmədən də Çində təhsil almaq mümkündür:
Çində təhsil almaq istəyənlərin ən çox düşündüyü məsələlərdən biri dil tələbidir. Burada cavab seçilən proqramdan asılıdır. Çin dilində tədris olunan proqramlarda tələbədən adətən HSK sertifikatı tələb edilir. Çin hökumətinin 2026-2027-ci tədris ili üzrə təqaüd qaydalarında, məsələn, Çin dilində magistratura və doktorantura proqramlarına müraciət edənlər üçün HSK 4 səviyyəsi göstərilib. İngilis dilində tədris olunan proqramlarda isə universitetin tələbindən asılı olaraq IELTS, TOEFL və digər dil sertifikatları tələb oluna bilər.
Yəni Çin dili bilmədən də Çində təhsil almaq mümkündür. Lakin tələbə üçün gündəlik həyat baxımından Çin dilinin müəyyən səviyyədə öyrənilməsi ciddi üstünlük yarada bilər. Xüsusilə universitetdən kənarda alış-veriş, nəqliyyat, bank, yaşayış, sosial həyat və yerli insanlarla ünsiyyətdə dil baryeri ilə qarşılaşmaq mümkündür.
Digər tərəfdən, Çində təhsil alan tələbə üçün dil yalnız gündəlik ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də gələcək karyera üstünlüyünə çevrilə bilər. Xüsusilə Çin şirkətləri ilə işləmək, Çində təcrübə keçmək və ya Asiya bazarında karyera qurmaq istəyənlər üçün Çin dilini bilmək əlavə imkanlar yarada bilər.
Təqaüd imkanları necədir?
Çində təhsilə marağın artmasının əsas səbəblərindən biri də təqaüd imkanlarıdır. Çin hökuməti xarici tələbələr üçün Çin Hökuməti Təqaüdü proqramını həyata keçirir. Bundan başqa, ayrı-ayrı universitetlərin və yerli idarəetmə orqanlarının da beynəlxalq tələbələr üçün təqaüdləri mövcuddur. Çin Təhsil Nazirliyinin qaydalarında universitetlərin öz təqaüd proqramlarını yaratmasına da imkan verilir.
Çin Hökuməti Təqaüdünün 2026-2027-ci tədris ili üzrə qaydalarında bakalavriat, magistratura, doktorantura və digər akademik istiqamətlər üzrə müxtəlif imkanlar nəzərdə tutulub. Magistratura üçün bakalavr diplomu olan və müraciət zamanı 35 yaşdan aşağı namizədlər, doktorantura üçün isə magistr diplomu olan və 40 yaşdan aşağı namizədlər əsas kateqoriyalara daxildir. Bununla yanaşı, universitetin akademik və dil tələbləri də yerinə yetirilməlidir.
Bakalavriat səviyyəsində isə yeni tələblərdən biri China Scholastic Competency Assessment - CSCA imtahanıdır. 2026-2027-ci il üzrə Çin Hökuməti Təqaüdünə bakalavriat üçün müraciət edənlərdən bu imtahanın nəticəsini təqdim etmək tələb olunub.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, tələbə yalnız təqaüdə müraciət etməklə prosesin başa çatdığını düşünməməlidir. 2026-2027-ci il üzrə Çin Hökuməti Təqaüdü üçün müraciətdə universitetdən ilkin qəbul sənədinin - pre-admission sənədinin təqdim edilməsi də tələb olunub.
Qəbul prosesində nələrə diqqət etmək lazımdır?
Çində təhsil almaq istəyən tələbənin ilk addımı ixtisas və universitet seçimidir. Burada yalnız universitetin ümumi reytinqinə baxmaq kifayət deyil. Məsələn, süni intellekt üzrə təhsil almaq istəyən tələbə həmin universitetin kompüter elmləri və süni intellekt üzrə elmi tədqiqatlarını, laboratoriyalarını, professor heyətini, sənaye şirkətləri ilə əməkdaşlıqlarını və məzunlarının karyera imkanlarını ayrıca araşdırmalıdır.
Bundan sonra universitetin xarici tələbələr üçün qəbul səhifəsində konkret proqramın tələbləri yoxlanılmalıdır. Çünki eyni universitetdə bir proqram IELTS tələb etdiyi halda, başqa proqramda əlavə müsahibə və ya akademik sənəd tələb oluna bilər. Sənədlərin tərcüməsi, notarial təsdiqi və digər prosedurlar da universitetə görə dəyişə bilər.
Təqaüd istəyən tələbələr üçün isə qəbul və təqaüd proseslərinin tarixlərini ayrıca izləmək vacibdir. Məsələn, 2026-2027-ci il Çin Hökuməti Təqaüdü üzrə müraciətlərin son tarixi bəzi rəsmi elanlarda 15 fevral 2026 kimi göstərilib. Bu səbəbdən sentyabr ayında təhsilə başlamaq istəyən tələbənin müraciətə ilin əvvəlində deyil, daha əvvəl hazırlaşması daha məqsədəuyğundur.
Viza məsələsi necə həll olunur?
Çində 180 gündən artıq təhsil alacaq tələbələr üçün əsas viza növü X1-dir. 180 günədək olan təhsil proqramları üçün isə X2 vizası tətbiq edilir. X1 vizası üçün qəbul məktubu və “Study in China” forması – JW201 və ya JW202 tələb olunur.
X1 vizası ilə Çinə daxil olan tələbənin işi bununla bitmir. Ölkəyə daxil olduqdan sonra tələbə müəyyən edilmiş müddət ərzində təhsil məqsədli yaşayış icazəsi üçün müraciət etməlidir. Çin Milli İmmiqrasiya Administrasiyasının qaydalarına əsasən, X1 vizası ilə daxil olan xarici tələbənin yaşayış icazəsi təhsil müddətinə uyğun verilə bilər. Bu səbəbdən tələbə viza, yaşayış icazəsi və universitet qeydiyyatını bir-birindən ayrı proseslər kimi deyil, eyni təhsil planının mərhələləri kimi nəzərə almalıdır.
Çində tələbə işləyə bilərmi?
Bu məsələ xüsusilə diqqət tələb edir. Xarici tələbənin Çində oxuduğu müddətdə avtomatik olaraq istədiyi yerdə işləmək hüququ yoxdur. Çin qaydalarına görə, tələbə universitetdən kənarda part-time işləmək və ya təcrübə keçmək istəyirsə, əvvəlcə universitetin razılığını almalı, daha sonra yaşayış icazəsində müvafiq qeyd aparılması üçün immiqrasiya orqanına müraciət etməlidir. Bu qeyd olmadan universitetdən kənarda işləmək və ya təcrübə keçmək qadağandır.
Bu detal Çində təhsil planlayan tələbələr üçün xüsusilə vacibdir. Çünki başqa ölkələrdə tələbə vizası ilə müəyyən şərtlər daxilində işləmək daha geniş imkanlarla mümkün ola bilər. Çində isə tələbə əvvəlcədən qaydaları öyrənməli və universitetin razılığı olmadan belə fəaliyyətə başlamamalıdır.
Çinin təhsil sisteminin əsas üstünlüklərindən biri tələbənin sürətlə inkişaf edən texnoloji və sənaye mühitinin içində olmasıdır. Xüsusilə mühəndislik, süni intellekt, robototexnika, elektronika, avtomobil sənayesi, enerji, logistika və rəqəmsal iqtisadiyyat kimi sahələrdə təhsil alan tələbə üçün universitetdə öyrənilən nəzəri bilikləri real sektorla əlaqələndirmək imkanı əhəmiyyətlidir.
Bu baxımdan Çində təhsil seçən tələbənin universitetin yalnız dərs proqramına deyil, laboratoriyalarına, şirkətlərlə əməkdaşlığına, tələbə layihələrinə, elmi tədqiqat qruplarına və təcrübə imkanlarına da diqqət yetirməsi vacibdir. Xüsusilə texnologiya sahəsində “universitet + sənaye” əlaqəsinin güclü olması tələbənin gələcək karyerası üçün əhəmiyyətli üstünlük yarada bilər.
Çində oxumağın çətin tərəfləri də az deyil:
Çini xaricdə təhsil üçün yeni və perspektivli istiqamət kimi təqdim edərkən çətinlikləri də nəzərə almaq lazımdır. İlk növbədə, mədəni və sosial uyğunlaşma məsələsi var. Çin Avropa ölkələrindən həm dil, həm gündəlik həyat, həm də sosial münasibətlər baxımından ciddi şəkildə fərqlənir.
İkinci məsələ dil baryeridir. Proqram ingilis dilində olsa belə, universitetdən kənarda hər kəsin ingilis dilində danışacağını gözləmək doğru deyil. Bu səbəbdən tələbənin ən azı gündəlik ünsiyyət üçün əsas Çin dili biliklərinə yiyələnməsi həyatını xeyli asanlaşdıra bilər.
Digər tərəfdən, Çində təhsil sistemi də tələbədən intizam və uyğunlaşma tələb edir. Universitet qaydaları, davamiyyət, akademik tələblər və beynəlxalq tələbələr üçün müəyyən edilmiş prosedurlar ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır. Çin Təhsil Nazirliyinin qaydaları da beynəlxalq tələbələrin ölkənin qanunlarına, adət-ənənələrinə və universitetin daxili qaydalarına əməl etməsini tələb edir.
Bəs kimlər üçün Çin daha uyğun seçimdir?
Çində təhsil xüsusilə texnologiya və elm yönümlü karyera qurmaq istəyən tələbələr üçün maraqlı seçim ola bilər. Süni intellekt, kompüter elmləri, proqramlaşdırma, robototexnika, elektronika, mühəndislik, enerji, biotexnologiya və digər STEM istiqamətlərinə marağı olan tələbələr üçün ölkənin elmi və sənaye ekosistemi xüsusi üstünlük yarada bilər.
Eyni zamanda Çin dili və Asiya bazarı ilə bağlı karyera qurmaq istəyənlər üçün də bu istiqamət fərqli imkanlar təqdim edir. Tələbə universitet təhsili ilə yanaşı, Çin dilini öyrənə, yerli biznes mühitini yaxından tanıya və gələcəkdə Çinlə Azərbaycan arasında iqtisadi və akademik əlaqələrdə özünə yer tapa bilər.
Qeyd edək ki, qəbul, təqaüd, viza və işləmə qaydaları universitetə, proqramın müddətinə və tədris ilinə görə dəyişə bildiyi üçün müraciət zamanı konkret universitetin və Çin diplomatik nümayəndəliyinin ən son tələbləri ayrıca yoxlanmalıdır.
