Beynəlxalq Şagird Qiymətləndirmə Proqramının (PISA) 2025-ci il nəticələri dünya üzrə təhsil sistemlərinin vəziyyətinə dair maraqlı mənzərə ortaya qoyub. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) açıqladığı nəticələrə əsasən, riyaziyyat, oxu və təbiət elmləri üzrə ən yüksək nəticə göstərən sistemlər arasında Sinqapur və Çinin Pekin-Şanxay-Ciansu-Ceczyan bölgələri (B-S-J-Z) xüsusi yer tutur.
B-S-J-Z riyaziyyatda 612, təbiət elmlərində 597, oxuda isə 527 bal toplayıb. Sinqapur isə riyaziyyat üzrə 563, təbiət elmləri üzrə 560, oxu üzrə 535 ballıq nəticə göstərib. Bu nəticələrə əsasən, riyaziyyat və təbiət elmlərində B-S-J-Z, oxu sahəsində isə Sinqapur ən yüksək nəticəni göstərən sistem olub.
Bəs bu nəticələrin arxasında hansı amillər dayanır? Çin və Sinqapurun təhsil sistemlərini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlər nələrdir?
AzEdu.az Çin və Sinqapurun təhsil sistemlərini araşdırıb:
Müəllimə sadəcə, dərs deyən şəxs kimi baxılmır:
Həm Sinqapur, həm də Çində təhsil nəticələrinin arxasında müəllim amili xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sistemlərdə müəllimin peşəkar inkişafı yalnız universitetdə alınan ilkin təhsillə məhdudlaşmır. Müəllimin fəaliyyətə başladıqdan sonra da davamlı şəkildə öyrənməsi, təcrübəsini yeniləməsi və həmkarları ilə əməkdaşlıq etməsi gözlənilir.
Sinqapurda müəllim hazırlığının əsas mərkəzlərindən biri Milli Təhsil İnstitutudur - National Institute of Education (NIE). Burada gələcək müəllimlərin hazırlanması ilə yanaşı, artıq məktəblərdə çalışan pedaqoqların peşəkar inkişafı da araşdırılır. Müəllimin karyerası ərzində mentorluq, yeni metodların öyrənilməsi və peşəkar bacarıqların inkişafı sistemin mühüm hissələrindən biridir.
Bu yanaşmanın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, müəllim diplom aldıqdan sonra təhsilini başa çatdırmış hesab olunmur. Əksinə, müəllimlik uzunmüddətli peşəkar inkişaf tələb edən fəaliyyət kimi qəbul edilir.
Çində müəllimlər bir-birindən də öyrənirlər:
Çinin xüsusilə yüksək nəticə göstərən bölgələrində müəllimlər arasında əməkdaşlıq ənənəsi diqqət çəkir. Burada “Jiaoyanzu” adlandırılan tədris-tədqiqat qrupları mühüm rol oynayır.
Bu qruplarda müəllimlər eyni fənnin tədrisi ilə bağlı metodları birlikdə dəyərləndirir. Dərsləri müşahidə zamanı nəticələri təhlil edərək, problemlərin həll yollarını axtarırlar. Yəni müəllim öz dərs otağında tamamilə tək qalmır. Onun təcrübəsi həmkarları tərəfindən müşahidə olunuraraq müzakirəyə çıxarılır.
Bu modelin maraqlı tərəflərindən biri də burada müəllimin yalnız hazır proqramı tətbiq edən şəxs deyil, tədris prosesini araşdıran peşəkar kimi qəbul edilməsidir. Təcrübəli müəllimlər ənənəvi olaraq gənc həmkarlarına yardımçı olmaqla bilik və təcrübələrini onlarla paylaşırlar.
Müəllim qiymətləndirilməsində ən örnək nümunələrdən biri də Şanxay təcrübəsidir. Burada müəllimin yalnız idarəçi və ya məktəb rəhbəri olmaqla karyera yüksəlişi əldə edə bilməz. O, idarəçilik fəaliyyəti ilə yanaşı, özünü birbaşa sinifdə də inkişaf etdirə bilər. Həmçinin, paralel olaraq, həmkarlarına mentorluq etmək və peşəkar nüfuz qazanmaq kimi üstünlükləri də var.
Sinqapurda riyaziyyat necə öyrədilir?
Sinqapurun riyaziyyat tədrisində geniş tanınan yanaşması budur: Konkretlik, vizuallıq və mücərrədlik;
Bu metodda şagird əvvəlcə anlayışı real əşyalar və konkret nümunələr üzərindən öyrənir. Daha sonra həmin anlayış şəkillər və sxemlərlə izah olunur, son mərhələdə isə riyazi simvollar və mücərrəd ifadələrə keçilir.
Məqsəd şagirdə sadəcə düsturu əzbərlətmək deyil, həmin düsturun və ya riyazi əməliyyatın arxasında dayanan məntiqi başa salmaqdır. Bu səbəbdən, Sinqapur modeli xüsusilə riyazi düşünmə və problemin həlli bacarıqlarına böyük əhəmiyyət verir.
Çində də əsas məsələ əzbərləmək deyil, dərin öyrənməkdir:
Çin təhsil sistemi uzun müddət yüksək akademik tələbləri, intizamı və böyük dərs yükü ilə tanınıb. Lakin yüksək nəticə göstərən bölgələrin təcrübəsinə baxdıqda əsas məqsədlərdən birinin mövzuların səthi deyil, daha dərindən mənimsənilməsi olduğu görünür.
Xüsusilə riyaziyyatda şagirdin yalnız düzgün cavabı tapması deyil, həmin cavaba necə gəldiyini izah etməsi, müxtəlif həll yollarını müqayisə etməsi və problemin məntiqini anlaması vacib hesab olunur.
Bu yanaşmada akademik nailiyyətlə yanaşı, zəhmət, intizam və davamlı çalışma mədəniyyəti də mühüm rol oynayır. Şagirdin nəticəsinin yalnız istedadla deyil, sistemli əmək və təkrar məşqlə yaxşılaşdırıla biləcəyi fikri geniş yayılıb.
Sinqapur köhnə “axınlaşdırma” modelini dəyişir:
Sinqapur təhsil sistemində maraqlı dəyişikliklərdən biri də şagirdlərin akademik səviyyəsinə görə qruplaşdırılması ilə bağlı yanaşmanın yenilənməsidir.
Əvvəllər “Streaming” - şagirdlərin ümumi akademik səviyyəyə əsasən müxtəlif istiqamətlərə ayrılması modeli tətbiq olunurdu. Son illərdə isə bu yanaşma Full Subject-Based Banding - tam fənn əsaslı qruplaşdırma sistemi ilə əvəzlənib.
Yeni sistem şagirdə bütün fənlər üzrə eyni səviyyədə oxumaq əvəzinə, ayrı-ayrı fənlərdə öz hazırlıq səviyyəsinə uyğun qrup seçmək imkanı verir. Bu isə uşağın bir fəndə daha güclü, digərində isə nisbətən zəif ola biləcəyini nəzərə alan daha çevik yanaşmadır.
Bu ölkələrin universitetləri niyə diqqət çəkir?
Məktəb təhsilindəki yüksək nəticələr ali təhsil sistemində də öz əksini tapır. Sinqapurun National University of Singapore (Sinqapur Milli Universiteti) və Nanyang Technological University (Nanyanq Texnologiya Universiteti) kimi universitetləri Asiyanın və dünyanın ən tanınmış ali təhsil müəssisələri sırasındadır.
NUS xüsusilə mühəndislik, kompüter elmləri, biznes, iqtisadiyyat, tibb və sosial elmlər üzrə geniş imkanları ilə seçilir. NTU isə mühəndislik və texnologiya istiqamətləri ilə yanaşı, elm, biznes və digər sahələrdə də güclü tədqiqat bazasına malikdir.
Sinqapurda Sinqapur Menecment Universiteti biznes və sosial elmlər üzrə, Sinqapur Texnologiya və Dizayn Universiteti isə texnologiya, dizayn və mühəndislik istiqamətlərində tanınır.
Çin universitetləri də qlobal rəqabətdədir:
Çində isə Tsinxua Universiteti və Pekin Universiteti ölkənin ali təhsil sisteminin ən tanınmış universitetləri sırasında yer alır.
Bununla yanaşı, Fudan Universiteti və Şanxay Ciao Tun Universiteti kimi ali məktəblər də beynəlxalq akademik mühitdə mühüm mövqeyə malikdir.
Çinin ali təhsil strategiyasında yalnız ayrı-ayrı universitetlərin inkişafı deyil, elmi tədqiqat, texnologiya və sənaye ilə əlaqələrin gücləndirilməsi də əsas istiqamətlərdən biridir. “Double First-Class” - “İkiqat birinci dərəcəli universitetlər və fənlər” təşəbbüsü də ölkənin dünya səviyyəli universitet və akademik istiqamətlər formalaşdırmaq məqsədini əks etdirir.
Çində yeni nəsil universitetlər də yaranır:
Çinin ali təhsil sistemində ənənəvi nüfuzlu universitetlərlə yanaşı, daha yeni və tədqiqat yönümlü ali məktəblər də meydana çıxır. Məsələn, Westlake University - Qərb Gölü Universiteti nisbətən yeni yaradılmasına baxmayaraq, elm və tədqiqat yönümlü model qurmağa çalışan universitetlərdən biridir.
Bu tip universitetlərin yaranması Çinin yalnız mövcud ali məktəblərini gücləndirməklə kifayətlənmədiyini, yeni elmi mərkəzlər yaratmağa da çalışdığını göstərir.
Universitet diplomundan sonra nə baş verir?
Təhsil sisteminin uğurunu yalnız PISA nəticələri və universitetlərin reytinqi ilə ölçmək mümkün deyil. Məzunun əmək bazarına necə keçməsi də mühüm göstəricidir.
Sinqapurda ali təhsil müəssisələri əmək bazarı ilə sıx əlaqə saxlayır. Məsələn, NUS-un 2025-ci il məzunları üzrə sorğusunda əmək bazarında olan yeni məzunların 89,8 faizinin altı ay ərzində işə yerləşdiyi, 75,2 faizinin isə tam ştatlı daimi iş əldə etdiyi göstərilib. Bu rəqəmlər konkret sorğunun əhatə etdiyi məzunlara aiddir və bütün ali məktəb məzunlarına avtomatik şamil edilə bilməz.
Sinqapurda xarici tələbələr üçün də müəyyən maliyyə mexanizmləri mövcuddur. Tuition Grant – təhsil haqqı qrantı proqramı çərçivəsində uyğun gələn tələbələr üçün təhsil haqqının müəyyən hissəsi subsidiyalaşdırıla bilər. Lakin xarici tələbələr üzrə bu imkanlar müəyyən şərtlərlə bağlıdır və bəzi hallarda məzun olduqdan sonra Sinqapurda qeydiyyatdan keçmiş işəgötürəndə müəyyən müddət işləmək öhdəliyi yarana bilər. Bu mexanizmi birbaşa iş zəmanəti kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Çində milyonlarla gənc əmək bazarına daxil olur:
Çində ali təhsil və məşğulluq məsələsinin miqyası isə tamamilə başqadır. 2025-ci ildə ölkədə ali məktəb məzunlarının sayının 12,22 milyon nəfərə çatacağı proqnozlaşdırılmışdı. Bu qədər böyük məzun kütləsinin əmək bazarına daxil olması universitetlər qarşısında yeni çağırışlar yaradır.
Çin hökuməti son illərdə universitet proqramlarının əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşdırılması, tələbələr üçün karyera məsləhətlərinin genişləndirilməsi, kampuslarda işə qəbul tədbirlərinin artırılması və universitet-biznes əlaqələrinin gücləndirilməsi istiqamətində tədbirlər görür.
Burada məqsəd sadəcə daha çox tələbənin universitetə qəbul olunması deyil, məzunun hansı sahədə işləyə biləcəyinin əvvəlcədən nəzərə alınmasıdır. Yəni təhsil proqramları ilə iqtisadiyyatın ehtiyacları arasında əlaqənin gücləndirilməsi prioritet məsələlərdən biridir.
Çində peşə təhsili də böyük sistemdir:
Çinin təhsil modelinin az danışılan tərəflərindən biri peşə təhsilinin miqyasının böyük olmasıdır. Ölkənin rəsmi məlumatlarına görə, 2025-ci ildə Çində 87 peşə təhsili bakalavr universiteti, 1 562 peşə kolleci və 9 302 orta peşə məktəbi fəaliyyət göstərib. Peşə təhsili sistemində təxminən 34 milyon tələbə təhsil alıb.
Bu modeldə peşə təhsili ali təhsilin alternativi kimi deyil, əmək bazarının konkret ehtiyaclarını qarşılayan ayrıca istiqamət kimi inkişaf etdirilir. Sənaye müəssisələri ilə təhsil müəssisələri arasında əlaqələrin artırılması, tələbələrin praktiki bacarıqlarının gücləndirilməsi və regionların iqtisadi ehtiyaclarına uyğun kadr hazırlığı bu yanaşmanın əsas elementlərindəndir.
“Neijuan”: yüksək rəqabətin digər tərəfi
Çin təhsil və əmək bazarından danışarkən “Neijuan” - daxili rəqabətin yaratdığı sıxlaşma anlayışını da qeyd etmək lazımdır. Bu termin cəmiyyətdə insanların eyni imkan uğrunda getdikcə daha çox çalışmasını, lakin rəqabətin artmasına baxmayaraq nəticədə hər kəs üçün üstünlüyün eyni dərəcədə böyüməməsini ifadə etmək üçün işlədilir.
Çində yaxşı universitetə qəbul olmaq, nüfuzlu ixtisas seçmək və daha yaxşı iş əldə etmək üçün yüksək rəqabət mövcuddur. Bu rəqabət bir tərəfdən şagird və tələbələri daha çox çalışmağa sövq edə bilər, digər tərəfdən isə təhsil və əmək bazarında təzyiqin artmasına səbəb olur.
Bu baxımdan PISA-da yüksək nəticə göstərmək avtomatik olaraq təhsil sisteminin bütün problemlərinin həll edildiyi anlamına gəlmir. Yüksək akademik göstəricilərlə yanaşı, şagird rifahı, təhsil bərabərliyi, psixoloji təzyiq və əmək bazarındakı rəqabət də ayrıca nəzərə alınmalıdır.
Əsas fərq yalnız çox dərs oxumaq deyil:
Çin və Sinqapur nümunəsinə yalnız “şagirdlər çox oxuyur, ona görə də yüksək nəticə göstərirlər” yanaşması ilə baxmaq kifayət deyil. Bu sistemlərin arxasında müəllim hazırlığı, müəllimlərarası əməkdaşlıq, kurikulumun quruluşu, qiymətləndirmə, məktəb rəhbərliyi, valideyn iştirakı, ali təhsilin əmək bazarı ilə əlaqəsi və dövlətin təhsilə uzunmüddətli yanaşması kimi bir neçə amil dayanır.
OECD-nin PISA 2025 təhlillərində də yüksək nəticə göstərən sistemlər üçün müəllimlərin əməkdaşlığı, valideynlərin iştirakı, məqsədyönlü dəstək və sübuta əsaslanan yanaşmalar kimi amillərin əhəmiyyəti vurğulanır.
Beləliklə, PISA-da yüksək nəticənin arxasında yalnız “çox oxuyan şagird” deyil, həmin şagirdi yetişdirən müəllim, müəllimi inkişaf etdirən məktəb mühiti, məktəbi dəstəkləyən idarəetmə sistemi və təhsili iqtisadiyyatla əlaqələndirən daha geniş mexanizm dayanır.
