PISA 2025 nəticələri fonunda oxu savadlılığına yeni baxış
Məktəbdə bəzən belə bir mənzərə ilə qarşılaşırıq: şagird mətni səslə və düzgün oxuyur, suallara cavab verməyə çalışır, hətta bəzi cümlələri yadda saxlayır. Lakin ona “Müəllif bu fikirlə nə demək istəyir?”, “Bu nəticəyə necə gəldin?”, “Mətnin əsas ideyasını hansı faktlarla əsaslandıra bilərsən?” sualları veriləndə çətinlik yaranır.
Bu zaman qarşımıza mühüm bir sual çıxır: Şagird oxuyur, yoxsa həqiqətən oxuduğunu anlayır?
Oxu savadlılığı sadəcə hərfləri və sözləri düzgün səsləndirmək deyil. Oxucu mətndəki məlumatı anlamalı, əsas və ikinci dərəcəli fikirləri ayırmalı, müxtəlif məlumatlar arasında əlaqə yaratmalı, nəticə çıxarmalı, müəllifin məqsədini müəyyənləşdirməli və oxuduğuna münasibət bildirməlidir.
PISA tədqiqatının oxu savadlılığına yanaşması da məhz bu daha geniş bacarıqları əhatə edir. PISA 15 yaşlı şagirdlərin məktəbdə qazandıqları bilik və bacarıqları real həyat situasiyalarında tətbiq etmək qabiliyyətini qiymətləndirir.
40 ballıq irəliləyiş bizə nə deyir?
PISA 2025 nəticələri Azərbaycan təhsil sistemi üçün diqqətəlayiq bir dinamika göstərir. Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun məlumatına əsasən, Bakı üzrə müqayisədə oxu savadlılığı nəticəsi 2022-ci ildəki 365 baldan 2025-ci ildə 405 bala yüksəlib. Bu, 40 ballıq artım deməkdir.
Bu rəqəm yalnız statistik göstərici kimi qəbul edilməməlidir. O, məktəbdə oxu bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülən işlərə diqqət yetirməyin vacibliyini göstərir.
2025-ci ildə PISA qiymətləndirməsinin coğrafiyası da genişlənib: əvvəlki iki tədqiqatda Azərbaycan Bakı ilə təmsil olunurdusa, 2025-ci ildə qiymətləndirmə bütün ölkəni əhatə edib. Tədqiqatda 241 məktəbdən 7 432 şagird iştirak edib.
Lakin irəliləyişlə yanaşı, qarşıda görüləsi işlərin də olduğu görünür. OECD-nin 2025-ci il Azərbaycan üzrə ölkə qeydində oxu üzrə orta nəticə 374 bal, OECD ölkələrinin orta göstəricisi isə 461 baldır. Azərbaycanlı şagirdlərin 35%-i oxu üzrə ən azı 2-ci səviyyəyə çatıb; OECD üzrə bu göstərici 69%-dir.
Deməli, əsas sual artıq yalnız “Nəticəni necə yüksəldək?” deyil. Daha fundamental sual belədir: “Şagirdin oxuduğu mətni daha dərindən anlaması üçün dərsdə nəyi dəyişməliyik?”
Problem haradan başlayır?
Oxuyub-anlama bacarığının inkişafı bir dərsin və ya bir fənnin vəzifəsi deyil. Bu, bütün təhsil prosesini əhatə edən bacarıqdır. Lakin Azərbaycan dili və ədəbiyyat dərsləri bu istiqamətdə xüsusi imkanlara malikdir.
Müşahidələr göstərir ki, şagirdlərin çətinlikləri bir neçə istiqamətdə özünü göstərir:
mətndə açıq şəkildə verilmiş məlumatı tapmaq;
əsas fikri müəyyənləşdirmək;
nəticə çıxarmaq;
söz və ifadələri kontekstə uyğun izah etmək;
müəllif mövqeyini müəyyənləşdirmək;
faktla fikri fərqləndirmək;
iki mətn arasında əlaqə yaratmaq;
oxuduğu fikrə münasibət bildirmək;
cavabını mətnə əsaslanan dəlillərlə əsaslandırmaq.
“Oxu və cavablandır” kifayət edirmi?
Ənənəvi dərs modelində bəzən oxu prosesi belə tamamlanır: mətn oxunur, ardınca suallar cavablandırılır və düzgün cavabların sayı müəyyən edilir.
Halbuki oxu prosesi bundan daha genişdir.
Şagird oxumadan əvvəl düşünməli, oxuyarkən sual verməli və ehtimallar irəli sürməli, oxuduqdan sonra isə məlumatı təhlil etməli, müqayisə etməli və mövqeyini əsaslandırmalıdır.
Məsələn, şagirdə sadəcə “Mətnin əsas fikri nədir?” sualını vermək əvəzinə belə tapşırıq təqdim etmək olar:
“Mətnin əsas fikrini bir cümlə ilə ifadə et və fikrini mətndən iki dəlillə əsaslandır.”
Bu zaman şagird sadəcə cavabı tapmır. O, cavabının doğruluğunu sübut etməyə məcbur olur.
Mətnlə dialoq qurmaq
Oxuyub-anlama dərsinin əsas məqsədi şagirdi mətnin passiv oxucusundan aktiv düşünən oxucuya çevirməkdir.
Bunun üçün dərsdə müxtəlif fəaliyyətlərdən istifadə etmək mümkündür:
1. Proqnozlaşdırma. Başlıq və illüstrasiya əsasında şagird mətnin məzmunu haqqında ehtimal irəli sürür.
2. Sual yaratma. Şagird yalnız müəllimin suallarına cavab vermir, özü də mətnə aid suallar hazırlayır.
3. Dəlil axtarışı. “Fikrini sübut et” prinsipi tətbiq edilir. Şagird cavabını mətnin konkret hissəsinə əsaslandırır.
4. Mətnlərarası müqayisə. Eyni mövzuda bədii və qeyri-bədii mətnlər müqayisə edilir. Şagird onların oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirir.
5. Mövqeyini bildirmə. Şagird “Mən belə düşünürəm” deməklə kifayətlənmir, “Mən belə düşünürəm, çünki...” modelindən istifadə edir.
6. Refleksiya. Dərsin sonunda şagird özünə sual verir: “Bu mətndən nə öyrəndim?”, “Fikrim dəyişdimi?”, “Mətndə hansı məlumat məni düşündürdü?”
Belə fəaliyyətlər oxunu mexaniki prosesdən düşünmə prosesinə çevirir.
Müəllimin rolu dəyişir
Oxu savadlılığının inkişafında müəllimin əsas vəzifəsi hazır cavabı vermək deyil, şagirdin cavaba gedən düşünmə yolunu qurmasına kömək etməkdir.
“Müəllif nə demək istəyir?” sualından sonra müəllimin “Doğru cavab budur” deməsi şagirdin düşünmə prosesini tamamlayır. Əvəzində “Səni bu fikrə gətirən hansı cümlədir?” sualı şagirdi yenidən mətnə qaytarır.
Əslində, yaxşı oxu dərsində müəllim şagirdə yalnız nə düşünməyi deyil, necə düşünməyi öyrədir.
PISA nəticələrinə yalnız rəqəm kimi baxmayaq
PISA 2025 nəticələrində əldə olunan irəliləyiş mühüm göstəricidir. 40 ballıq artım inkişaf dinamikasının olduğunu göstərir. Lakin OECD məlumatları oxu savadlılığı sahəsində daha böyük inkişaf potensialının qaldığını da göstərir.
Ona görə PISA nəticələrinə yalnız “neçə bal topladıq?” sualı ilə yanaşmaq kifayət deyil.
Daha əhəmiyyətli sual budur: “Şagird bu nəticəyə hansı bacarıqları ilə gəlib və növbəti mərhələdə hansı bacarığını inkişaf etdirməlidir?”
Məktəbdə hər bir mətn bu sualın cavabına çevrilə bilər.
Bir hekayə şagirdə nəticə çıxarmağı, bir publisistik mətn fakt və fikri fərqləndirməyi, bir məlumatlandırıcı mətn məlumatı seçməyi, iki mətnin müqayisəsi isə müxtəlif mənbələr arasında əlaqə yaratmağı öyrədə bilər.
Beləliklə, oxu savadlılığı ayrıca bir mövzu deyil, bütün fənlərdə öyrənmənin təməl bacarığıdır.
Nəticə
PISA 2025 bizə həm irəliləyişi, həm də qarşıda duran vəzifələri göstərir. Əldə olunan 40 ballıq artım ümidverici dinamika kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin bu dinamikanı davam etdirmək üçün oxu dərslərinin mahiyyətinə yenidən baxmaq vacibdir.
Şagird mətni yalnız oxumamalıdır.
O, məzmunu anlamalı, sual verməli, əlaqə yaratmalı, nəticə çıxarmalı, sübut gətirməli və öz mövqeyini formalaşdırmalıdır.
Çünki savadlı oxucu mətndə yazılanı görən deyil, yazılanın arxasındakı mənanı dərk edən oxucudur.
Bəlkə də məktəbdə hər oxu dərsindən sonra özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur:
“Şagird bu mətni oxudu, yoxsa bu mətn haqqında düşündü?”
Elvira Allahverdiyeva, Sabirabad ş. “2 nömrəli məktəb-liseyin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi".
