Durğu işarələri bu gün yazılı dilin ayrılmaz hissəsi hesab olunur. Nöqtə, vergül, sual işarəsi, nida işarəsi və digər durğu işarələri sayəsində fikirlər daha aydın ifadə edilir, cümlələrin mənası düzgün başa düşülür və oxucu mətnin intonasiyasını asanlıqla müəyyən edə bilir.
Lakin bu işarələr yazı ilə birlikdə yaranmayıb. Onların meydana gəlməsi min illər davam edən tarixi inkişafın nəticəsidir. Yazının ilk dövrlərində insanlar mətnləri heç bir durğu işarəsi və sözlərarası boşluq olmadan yazırdılar. Buna görə də qədim mətnləri oxumaq həm çətin, həm də çox vaxt aparan bir proses olub.
Oxucu cümlələrin harada başlayıb harada bitdiyini özü müəyyən etməli olurdu. Bu səbəbdən qədim dövrdə mətnlər əsasən ucadan oxunub və yalnız təcrübəli katiblər və alimlər onları düzgün başa düşə biliblər.
AzEdu.az durğu işarələrinin yaranma prosesini araşdırıb:
Qədim Yunanıstanda yazı mədəniyyətinin inkişaf etməsi ilə oxucuların qarşılaşdığı bu çətinliklər daha da nəzərə çarpmağa başlayıb. Eramızdan əvvəl III əsrdə İsgəndəriyyə Kitabxanasında çalışan məşhur alim və kitabxanaçı Bizanslı Aristofan bu problemi aradan qaldırmaq üçün ilk sistemli təşəbbüsü irəli sürüb. O, mətnlərdə müxtəlif hündürlüklərdə nöqtələrdən istifadə etməyi təklif edib. Aşağı nöqtə qısa fasiləni, orta nöqtə bir qədər uzun dayanmanı, yuxarı nöqtə isə cümlənin sonunda verilən uzun fasiləni göstərib. Aristofanın məqsədi qrammatik qaydalar yaratmaq deyil, insanların mətnləri düzgün intonasiya ilə oxumasını təmin etmək olub. Bu sistem müasir durğu işarələrinin əsasını qoyan ilk addım hesab edilir.
Lakin Aristofanın tətbiq etdiyi sistem uzun müddət geniş yayılmadı. Roma İmperiyası dövründə müxtəlif yazı üslublarından istifadə olunduğu üçün onun təklif etdiyi qaydalar tədricən unudulub. Yazının əsas məqsədi məlumatı qoruyub saxlamaq olduğundan mətnlərin rahat oxunması ikinci planda qalıb. Buna görə də uzun əsrlər ərzində durğu işarələrinin inkişafı demək olar ki, dayanmışdı.
Durğu işarələrinin yenidən inkişaf etməsində xristianlığın yayılması mühüm rol oynayıb. IV-VI əsrlərdə İncilin və digər dini mətnlərin köçürülməsi zamanı rahiblər mətnlərin mənasının dəyişməməsi üçün müxtəlif işarələrdən istifadə etməyə başlayıblar. Artıq durğu işarələri yalnız nəfəs almaq üçün verilən fasiləni deyil, həm də cümlənin mənasını və quruluşunu göstərən vasitəyə çevrilirdi. Bu mərhələ yazılı dil tarixində yeni bir dövrün başlanğıcı olub.
VII əsrdə yaşamış Sevilyalı İsidor Aristofanın sistemini yenidən işləyərək ona qrammatik məna qazandırıb. O, müxtəlif nöqtələrin yalnız fasiləni deyil, həm də cümlənin daxilindəki məna əlaqələrini göstərdiyini izah edib. Beləliklə, durğu işarələri ilk dəfə sintaktik funksiyalar yerinə yetirməyə başlayıb. Bu yanaşma sonralar Avropada yazı qaydalarının formalaşmasına ciddi təsir göstərib.
Durğu işarələrinin inkişafı ilə yanaşı yazının başqa bir mühüm xüsusiyyəti də dəyişib. VII-VIII əsrlərdə İrlandiya və Şotlandiyada fəaliyyət göstərən rahiblər latın mətnlərini oxumağı asanlaşdırmaq üçün sözlər arasında boşluq qoymağa başladılar. Bu yenilik yazı tarixində inqilabi dəyişiklik hesab edilir. Çünki sözlər ayrıldıqdan sonra insanlar mətni daha sürətli və səssiz şəkildə oxuya bildilər. Beləliklə, yazı yalnız alimlərin deyil, daha geniş oxucu kütləsinin istifadə edə biləcəyi bir vasitəyə çevrilib.
VIII əsrin sonlarında Frank imperiyasının hökmdarı Böyük Şarlman bütün imperiyada vahid yazı sistemi yaratmaq məqsədilə ingilis alimi Yorklu Alkuini bu işə cəlb edib. Onun hazırladığı "Karolinq minuskulu" adlanan yazı üslubu müasir kiçik hərflərin əsasını təşkil edib. Hərflərin daha oxunaqlı olması durğu işarələrinin də daha sistemli şəkildə istifadə edilməsinə imkan yaradıb. Bu dövrdən etibarən yazıda vahid standartların formalaşması sürətlənib.
Orta əsrlərdə yazılı mətnlərin sayı artdıqca yalnız nöqtələr kifayət etmirdi. İnsanlar fikirləri daha dəqiq ifadə etmək üçün yeni işarələr yaratmağa başladılar. Vergül əvvəlcə qısa fasiləni göstərən sadə bir işarə olub. Sonralar italyan alim Boncompagno da Signanın istifadə etdiyi əyri xətt bugünkü vergül formasını alıb. XV əsrdə italyan çap ustası Aldus Manutius nöqtəli vergülü yazıya daxil edib. İki nöqtə izah və sadalamaları göstərmək üçün istifadə olunmağa başladı. Dırnaq işarələri sitatları ayırmaq, mötərizələr isə əlavə məlumat vermək məqsədi ilə yaranaraq tədricən müasir formalarını alıb.
Durğu işarələri arasında ən maraqlı tarixə malik olanlardan biri sual işarəsidir. Ən geniş qəbul edilən fikrə görə, orta əsrlərdə katiblər sual cümlələrinin sonunda latınca "quaestio" sözünün qısaldılmış formasını yazırdılar. Zaman keçdikcə "Q" hərfi əyilərək yuxarı hissəni, "o" hərfi isə aşağıdakı nöqtəni əmələ gətirdi və beləliklə müasir (?) işarəsi yarandı. Nida işarəsinin də oxşar tarixə malik olduğu güman edilir. Latınca sevinc və heyrəti ifadə edən "io" sözünün hərfləri zamanla bir-birinin üzərinə yerləşərək bugünkü (!) işarəsini formalaşdırıb.
Fərqli dillərdə durğu işarələrinin istifadəsində müəyyən fərqlər mövcuddur. Məsələn, ərəb dili sağdan sola yazıldığı üçün sual işarəsi də tərsinə - (؟) şəklində yazılır. İspan dilində isə sual və nida işarələri cümlənin həm əvvəlində, həm də sonunda istifadə olunur: ¿...? və ¡...! Bu qayda oxucuya cümlənin intonasiyasını əvvəldən müəyyən etməyə kömək edir və xüsusilə uzun cümlələrin daha rahat başa düşülməsini təmin edir.
XV əsrdə İohann Qutenberqin mətbəəni inkişaf etdirməsi durğu işarələrinin tarixində yeni mərhələ yaradıb. Çap kitablarında bütün işarələr eyni formada istifadə olunmağa başlayıb və yazıda vahid standartlar formalaşıb. Mətbəənin yayılması ilə birlikdə qrammatika kitabları hazırlanmağa başladı, alimlər durğu işarələrinin istifadəsini qaydalar şəklində sistemləşdirdilər. Bu proses müasir yazı mədəniyyətinin əsasını təşkil edib.
Durğu işarələrinin təhsilə daxil olması da məhz bu dövrdən başlayır. XVI və XVII əsrlərdə Avropada nəşr olunan ilk qrammatika kitablarında durğu işarələri ayrıca mövzu kimi öyrədilib. Şagirdlərə nöqtənin, vergülün, sual və nida işarələrinin hansı hallarda işlədilməsi izah olunub. XVIII və XIX əsrlərdə dövlət məktəblərinin yaranması ilə birlikdə durğu işarələrinin tədrisi ibtidai təhsilin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Artıq uşaqlar əlifba ilə yanaşı düzgün yazı və durğu qaydalarını da öyrənirdilər. Bu yanaşma sonralar dünyanın əksər ölkələrində qəbul olunub.
Azərbaycan məktəblərində də durğu işarələrinin öyrədilməsi ana dili tədrisinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Şagirdlər ibtidai siniflərdən başlayaraq nöqtə, vergül, sual, nida, iki nöqtə, nöqtəli vergül, dırnaq, tire və mötərizənin işlənmə qaydalarını mənimsəyirlər. Sonrakı siniflərdə isə bu biliklər sintaksis və üslubiyyat mövzuları ilə əlaqələndirilərək daha da genişləndirilir. Düzgün durğu işarələrindən istifadə yazılı nitqin aydınlığını təmin etməklə yanaşı, şagirdlərin məntiqi düşünmə və fikirlərini ardıcıl ifadə etmə bacarıqlarını da inkişaf etdirir.
Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyaların inkişafı yazı üslubuna müəyyən dəyişikliklər gətirib. Sosial şəbəkələrdə və mesajlaşmalarda insanlar bəzən durğu işarələrindən az istifadə edir, bəzən isə emosiyalarını ifadə etmək üçün bir neçə nida və ya sual işarəsini ardıcıl yazırlar. Emojilər də müəyyən mənada intonasiyanı göstərən yeni vasitələrdən birinə çevrilib. Bununla belə, elmi əsərlərdə, rəsmi sənədlərdə, hüquqi mətnlərdə və tədris materiallarında durğu işarələrinin düzgün işlədilməsi hələ də yazılı nitqin əsas tələblərindən biri olaraq qalır.
Beləliklə, durğu işarələrinin tarixi sadəcə kiçik qrafik simvolların yaranma tarixi deyil, insan sivilizasiyasının, yazının, kitab mədəniyyətinin və təhsil sisteminin inkişaf tarixidir. Qədim Yunanıstanda Aristofanın başladığı bu proses xristian alimlərinin fəaliyyəti, orta əsr katiblərinin təcrübəsi, mətbəənin ixtirası və məktəb təhsilinin inkişafı sayəsində bugünkü müasir formasını alıb. Hazırda istifadə etdiyimiz hər bir durğu işarəsi minilliklər ərzində formalaşmış zəngin tarixi irsin və yazılı ünsiyyət mədəniyyətinin mühüm tərkib hissəsidir.
