Əgər Yer üzündə yaşayan bütün insanlar eyni anda uşaq sahibi olmağı dayandırsaydılar, bəşəriyyətin dərhal yox olacağı düşünülə bilər. Lakin elmi baxımdan bu proses uzunmüddətli və mərhələli şəkildə baş verərdi.
AzEdu.az mövzu ilə bağlı xarici mənbələr əsasında araşdırma aparıb.
İlk illərdə əhalinin sayında ciddi dəyişiklik hiss olunmasa da, zaman keçdikcə yeni nəslin olmaması cəmiyyətin bütün sahələrinə təsir göstərər, nəticədə insan sivilizasiyası geri dönməz tənəzzül mərhələsinə qədəm qoyardı.
Yeni nəslin dünyaya gəlmədiyi bir gələcəkdə məktəblərə, universitetlərə və təhsil sisteminə də ehtiyac qalmayacaq. Şagird və tələbə olmayacağı üçün zamanla müəllim peşəsi də tarixə qovuşacaq, təhsil sistemi isə fəaliyyətini tamamilə dayandıracaq. Bu baxımdan, yeni nəslin olmaması təkcə əhalinin sayının azalması deyil, həm də bəşəriyyətin elm, təhsil və mədəni irsinin davamlılığının sona çatması deməkdir.
Demoqrafik baxımdan doğumların tamamilə dayanması əhalinin yaş strukturunu sürətlə dəyişərdi. Bir neçə onillik ərzində uşaqlar və gənclər demək olar ki, olmayacaq, cəmiyyət əsasən yaşlı insanlardan ibarət qalacaqdı. Əmək bazarına yeni insanların daxil olmaması istehsalın, xidmət sektorunun və iqtisadi fəaliyyətin zəifləməsinə səbəb olardı. Pensiya sistemləri, sosial təminat və səhiyyə kimi sahələr ciddi maliyyə və kadr çatışmazlığı ilə üzləşərdi.
Mütəxəssislərin fikrincə, əhalinin azalması təkcə insanların sayının azalması demək deyil. Daha ciddi problem işlək yaşda olan insanların sayının kritik həddən aşağı düşməsidir. Kənd təsərrüfatı, enerji istehsalı, nəqliyyat, rabitə, səhiyyə və təhlükəsizlik kimi həyati əhəmiyyət daşıyan sahələrdə işçi qüvvəsinin çatışmazlığı qida istehsalını və əsas xidmətlərin göstərilməsini iflic vəziyyətinə sala bilər. Nəticədə, əhalinin sayı azalsa belə, mövcud resursların istehsalı və paylanması mümkün olmadığından qıtlıq və sosial böhran yaranardı.
Alimlər hesab edirlər ki, belə bir ssenaridə sivilizasiyanın dağılması insanların sonuncu nümayəndəsinin ölümündən xeyli əvvəl baş verə bilər. Təmiz içməli su sistemlərinin, elektrik enerjisinin, dərman istehsalının və logistika şəbəkələrinin dayanması həyat şəraitini kəskin şəkildə pisləşdirərdi. Bəzi antropoloqların qiymətləndirməsinə görə, nəzəri olaraq insanların tamamilə yox olması təxminən 100 il çəkə bilsə də, müasir sivilizasiyanın əsas strukturları artıq 70-80 il ərzində ciddi şəkildə çökə bilər.
Əlbəttə, bütün dünyada doğumların birdən-birə sıfıra enməsi real həyatda son dərəcə aşağı ehtimallı ssenaridir. Bunun baş verməsi yalnız qlobal miqyaslı fövqəladə hadisələrlə əlaqələndirilə bilər. Elmi fantastika əsərlərində bu mövzu tez-tez işlənir. Məsələn, yazıçı Kurt Vonnequtun "Galapagos" romanında bəşəriyyəti sonsuzluğa aparan səbəb insanların reproduktiv qabiliyyətini itirməsinə gətirib çıxaran yoluxucu xəstəlik olur. Digər mümkün ssenarilər sırasında isə qlobal nüvə müharibəsi, planet miqyaslı bioloji fəlakətlər və ya reproduktiv sağlamlığa təsir edən naməlum amillər göstərilir.
Son onilliklərdə dünya əhalisinin artımı ilə bağlı baxışlar da dəyişib. XX əsrin 60-70-ci illərində alimlərin bir qismi həddindən artıq əhali artımının planet üçün əsas təhlükə olacağını düşünüb. Lakin hazırda bir çox ölkədə doğum səviyyəsinin azalması yeni demoqrafik problemlər yaradıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının proqnozlarına görə, dünya əhalisi artmağa davam etsə də, artım tempi əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyib və əsrin sonlarına doğru sabitləşməsi gözlənilir.
Xüsusilə inkişaf etmiş ölkələrdə doğum səviyyəsi əhalinin özünü yeniləməsi üçün tələb olunan göstəricidən aşağı düşüb. Məsələn, ABŞ-də 2004-cü ildə qeydə alınan 4,1 milyon doğum 2024-cü ildə təxminən 3,6 milyona enib. Eyni dövrdə ölüm halları isə 2,4 milyondan 3,3 milyona yüksəlib. Oxşar tendensiyalar Yaponiya, Cənubi Koreya, İtaliya, Almaniya və digər ölkələrdə də müşahidə edilir. Demoqraflar bildirirlər ki, gənc əhalinin azalması iqtisadi artımı zəiflədir, innovasiyaların sürətini aşağı salır və yaşlanan cəmiyyətlərdə sosial yükü artırır.
Doğum göstəricilərinin azalmasının əsas səbəbləri sırasında iqtisadi qeyri-müəyyənlik, yaşayış xərclərinin artması, karyera prioritetləri, gec evliliklər, urbanizasiya, qadınların təhsil və əmək bazarında iştirakının yüksəlməsi, eləcə də ailə planlaşdırılması imkanlarının genişlənməsi göstərilir. Bəzi ölkələrdə hökumətlər maliyyə dəstəyi, vergi güzəştləri və sosial proqramlarla doğum səviyyəsini artırmağa çalışsalar da, bu tədbirlər hələlik uzunmüddətli və davamlı nəticə verməyib.
Müasir insan - Homo sapiens - təxminən 200-300 min il əvvəl Afrikada formalaşıb və bu gün Yer kürəsində yaşayan yeganə insan növüdür. Buna baxmayaraq, tarix göstərir ki, insan növlərinin yox olması mümkündür. Təxminən 40 min il əvvəl yaşamış neandertalların nəsli kəsilib. Alimlər onların yox olmasını iqlim dəyişiklikləri, resurs uğrunda rəqabət və müasir insanlarla qarşılıqlı əlaqə kimi amillərlə izah edirlər. Bu fakt göstərir ki, heç bir növ tam təhlükəsiz hesab edilə bilməz.
Bununla belə, mütəxəssislər hesab edirlər ki, bəşəriyyətin yaxın gələcəkdə tamamilə yox olması ehtimalı olduqca aşağıdır. İnsanlar elm, texnologiya və tibbin inkişafı sayəsində bir çox qlobal problemlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyətinə malikdirlər. Bunun üçün iqlim dəyişikliklərinin təsirlərinin azaldılması, nüvə münaqişələrinin qarşısının alınması, biomüxtəlifliyin qorunması, qlobal səhiyyə sistemlərinin gücləndirilməsi və reproduktiv sağlamlığın qorunması istiqamətində ardıcıl addımların atılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əgər bir gün bəşəriyyət Yer üzündən tamamilə yox olarsa, planetdəki digər canlı növləri üçün yeni ekoloji imkanlar yarana bilər. Lakin bununla yanaşı, minilliklər ərzində formalaşmış elm, mədəniyyət, incəsənət, dillər və sivilizasiyanın bütün irsi də birdəfəlik itirilmiş olacaq.
Məhz buna görə alimlər hesab edirlər ki, insanlığın gələcəyi yalnız əhalinin sayından deyil, həm də sağlam, davamlı və balanslı inkişaf modelinin qorunmasından asılıdır.
