İnsanlar tarix boyu müəyyən vaxtlarda oyanmaq üçün müxtəlif üsullar axtarıblar. Bu xüsusilə məktəbə gedərkən və ya işə vaxtında çatmaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
İndiki telefonlar və smart cihazlar sayəsində səhər oyanmaq çox asandır, amma əvvəlki dövrlərdə insanlar bunu necə edirdilər?
AzEdu.az səhər durma üsullarının zamanla necə inkişaf etdiyini araşdırıb.
İnsanlığın ən qədim oyanma vasitəsi göy üzü və daxili bioloji ritmlər olub. İlk insanlar günəşin doğuşu ilə bədəndə yaranan təbii işıq həssaslığı sayəsində oyanıblar. Kənd təsərrüfatı inkişaf etdikcə heyvanlar, xüsusilə də səhər şəfəqi ilə banlayan xoruzlar ən etibarlı vasitəyə çevrilib. Bundan əlavə, bəzi qədim tayfalar "su içmək metodu"ndan istifadə ediblər; onlar yatmazdan əvvəl çoxlu su içərək, günəş doğmamışdan əvvəl oyanmağı təmin ediblər. Bu, tarixin ən sadə, lakin effektiv bioloji oyanma üsulu sayılıb.
Mexaniki saatların olmadığı dövrlərdə insanlar maddənin hal dəyişməsindən dahiyanə şəkildə yararlanıblar. Orta əsrlərdə istifadə olunan "Şam Saatı" buna ən gözəl nümunədir. İnsanlar şamın üzərinə müəyyən məsafələrlə metal iynələr sancıb, altına isə metal bir qab qoyublar. Mum əriyib iynənin səviyyəsinə çatanda, iynə dayağını itirərək qabın içinə düşüb və çıxan kəskin səs yatan insanı oyadıb. Bu üsul həm ucuz, həm də kifayət qədər dəqiq hesab olunub, lakin yanğın təhlükəsi risk yaradıb.
Daha mürəkkəb bir mərhələdə antik dövrün mühəndisliyi olan "Klepsidra" və ya su saatları gəlir. Qədim Misir və Yunanıstanda suyun bir qabdan digərinə damcılaması ilə vaxt ölçülüb. Müəyyən səviyyəyə çatan su ya bir fiti səsləndirib, ya da kiçik kürəcikləri hərəkətə gətirərək səs çıxarıb. XII əsrdə dahi alim Əl-Cəzəri bu sistemi daha da təkmilləşdirərək, vaxtı tamam olanda təbil çalan və ya zınqırov vuran mexaniki fiqurlar yaradıb. Bu cihazlar o dövrün ən yüksək texnologiyası və ilk avtomatlaşdırılmış oyanma sistemləri hesab olunub.
XIX əsrdə fabriklərin yaranması ilə insanların dəqiq vaxtda işdə olması zərurətə çevrilib, lakin mexaniki çalar saatlar hələ kütləvi hal almayıb. Beləliklə, İngiltərə və İrlandiyada "Knocker-up" (Qapı döyənlər) peşəsi meydana gəlib. Bu şəxslər hər səhər uzun çubuqlarla pəncərələri döyüb və ya boru vasitəsilə şüşələrə noxud ataraq işçiləri oyadıblar. Onlar müştəri tam oyanıb pəncərəyə çıxana qədər oranı tərk etməyiblər. Bu, insanın insan tərəfindən oyadıldığı ən maraqlı sosial dövr kimi tarixə düşüb.
1787-ci ildə ilk mexaniki çalar saat icad edilsə də, o yalnız səhər saat 4-də zəng çalıb. Zaman keçdikcə vaxtı tənzimləyən saatlar, daha sonra isə radio-saatlar və kvars mexanizmlər həyatımıza daxil olub. Bu gün isə smartfonların rəqəmsal dünyasında minlərlə müxtəlif səs tonu və "mürgüləmə" (snooze) seçimləri ilə oyanırıq. Tarix boyu istifadə edilən bu üsullar göstərir ki, texnologiya dəyişsə də, bəşəriyyətin yeni günü qarşılamaq üçün etdiyi mübarizə həmişə eyni qalıb.
Beləliklə, insanlığın səhər durma üsulları zamanla inkişaf edib: təbiətdən su və şam, mexaniki və elektrik cihazlara, və nəhayət smart texnologiyalara qədər uzanan bir təkamül prosesi mövcuddur.
