Müəllim yalnız öz fənnini bilən deyil, həm də şagirdin düşüncəsini formalaşdıran, onun emosiyalarını anlayan və dəyişən dövrün tələblərinə uyğunlaşan şəxs olmalıdır. Təhsil mütəxəssisləri hesab edirlər ki, bu bacarıqların inkişafında mütaliənin xüsusi rolu var. Onlar müəllimlərə pedaqogikadan psixologiyaya, sinif idarəetməsindən müasir təlim metodlarına qədər müxtəlif istiqamətləri əhatə edən kitabları oxumağı tövsiyə edirlər.
AzEdu.az müəllimlərin və müəllim namizədlərinin peşəkar və şəxsi inkişafı üçün tövsiyə olunan kitabları araşdırıb.
Yaxşı müəllim olmaq üçün hansı kitabları oxumaq lazımdır?
Müəllimlik peşəsi yalnız ali təhsil müəssisəsində qazanılan biliklərlə məhdudlaşmır. Sinifdə yaranan problemlərin həlli, şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması, dərsin düzgün təşkili və öyrənməyə marağın artırılması müəllimdən davamlı inkişaf tələb edir.
Təhsil mütəxəssisləri müəllimlər üçün həm beynəlxalq səviyyədə tanınan əsərləri, həm də Azərbaycan müəlliflərinin kitablarını tövsiyə edirlər. Tövsiyələr arasında pedaqoji metodikalar, emosional zəka, inkişafyönümlü düşüncə, öyrənmə psixologiyası və təhsilin humanist mahiyyəti ilə bağlı nəşrlər xüsusi yer tutur.
Ekspertlərin fikirlərini ümumiləşdirdikdə müəllimlərin mütaliə siyahısına daxil edilə biləcək 10 kitabı belə sıralamaq mümkündür.
1. “Görünən öyrənmə” - Con Hatti
Niyə oxunmalıdır? Müəllimə tədris metodlarının şagirdlərin nəticələrinə təsirini anlamağa və öz fəaliyyətini qiymətləndirməyə kömək edir.
Kitabda müxtəlif təlim amillərinin şagird nailiyyətləri ilə əlaqəsi genişmiqyaslı tədqiqatların nəticələri əsasında araşdırılır. Müəllim bu yanaşma vasitəsilə yalnız dərsi keçməklə kifayətlənməməli, şagirdin həqiqətən nə öyrəndiyini də müəyyənləşdirməlidir.
Əsərin əsas istiqamətlərindən biri müəllimin öz tədrisinin nəticələrini qiymətləndirməsi və şagirdin öyrənmə prosesinə onun baxış bucağından yanaşmasıdır. Bu baxımdan kitab dərsin təşkili, geribildirim və şagird nailiyyətlərinin təhlili ilə maraqlanan pedaqoqlar üçün faydalı mənbədir.
2. “Emosional intellekt” - Daniel Qoulman
Niyə oxunmalıdır? Müəllimin öz emosiyalarını idarə etməsi, şagirdlərin hisslərini anlaması və sinifdə sağlam münasibətlər qurması üçün.
Kitab insan davranışında emosiyaların rolunu və emosional bacarıqların əhəmiyyətini izah edir.
Müəllimin işi yalnız mövzunu izah etməkdən ibarət deyil. O, eyni zamanda şagirdlər arasında yaranan münaqişələri idarə etməli, onların narahatlıqlarını anlamalı və fərqli davranışlara uyğun reaksiya verməlidir. Bu zaman empatiya, özünənəzarət və ünsiyyət bacarıqları mühüm rol oynayır.
Kitab xüsusilə müəllimliyə yeni başlayanlar üçün faydalı ola bilər. Çünki pedaqoji təcrübənin ilk illərində sinifdəki emosional vəziyyətləri düzgün qiymətləndirmək və münaqişələrə uyğun yanaşma seçmək ciddi əhəmiyyət daşıyır.
3. “Çempion kimi tədris et 3.0” - Duq Lemov
Niyə oxunmalıdır? Dərsin vaxtını səmərəli bölmək, şagirdləri fəal iştiraka cəlb etmək və sinif idarəetməsini yaxşılaşdırmaq üçün.
Kitabda dərsin təşkili, şagirdlərdən yüksək gözləntilərin formalaşdırılması, suallar vasitəsilə düşünmənin təşviqi və sinifdə davranışların idarə olunması ilə bağlı konkret texnikalar təqdim edilir.
Əsərin üstünlüyü nəzəri biliklərlə kifayətlənməməsidir. Müəllim təqdim olunan üsulları öz fənninə, şagirdlərin yaşına və sinfin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdıra bilər. Xüsusilə dərs zamanı diqqəti qorumaq, bütün şagirdləri müzakirəyə cəlb etmək və vaxt itkisinin qarşısını almaq istəyən pedaqoqlar üçün praktik bələdçi sayıla bilər.
4. “Düşüncə tərzi: Yeni uğur psixologiyası” - Kerol Duek
Niyə oxunmalıdır? Şagirdlərdə uğursuzluq qorxusunu azaltmaq, öyrənməyə həvəsi artırmaq və inkişaf düşüncəsini formalaşdırmaq üçün.
Kitabda insanların bacarıq və intellektə münasibəti, uğursuzluğu necə qəbul etməsi və inkişaf imkanlarına necə yanaşması araşdırılır. İnkişafyönümlü düşüncə yanaşmasına əsasən, insanın bacarıqları səy, uyğun strategiyalar və öyrənmə vasitəsilə inkişaf edə bilər.
Bu fikir müəllimlər üçün xüsusilə vacibdir. Şagirdin zəif nəticəsini onun dəyişməz qabiliyyətinin göstəricisi kimi qəbul etmək əvəzinə, hansı çətinliklərlə üzləşdiyini müəyyənləşdirmək və inkişafına dəstək vermək daha məqsədəuyğundur.
Əsər müəllimə həm öz peşəkar inkişafına, həm də şagirdlərin səhvlərə, çətin tapşırıqlara və yeni biliklərə münasibətinə yenidən baxmaq imkanı yaradır.
5. “Məktəbin ilk günləri: Necə effektiv müəllim olmalı" - Harri Vonq və Rozmari Vonq
Niyə oxunmalıdır? Sinifdə qaydalar yaratmaq, dərsin təşkilini sistemləşdirmək və səmərəli öyrənmə mühiti formalaşdırmaq üçün.
Müəllimliyə yeni başlayanlar üçün sinifdə nizam-intizamın qurulması, dərs vaxtının düzgün bölüşdürülməsi və şagirdlərdən gözləntilərin müəyyənləşdirilməsi əsas çətinliklərdən ola bilər. Kitab bu məsələlərə sistemli yanaşmağı öyrətmək məqsədi daşıyır.
Burada vacib məqam intizamı yalnız cəza və inzibati təzyiq vasitəsilə təmin etmək deyil, aydın qaydalar və ardıcıl prosedurlar yaratmaqdır. Şagird dərsin necə təşkil olunacağını və ondan nə gözlənildiyini bildikdə təlim prosesinə daha rahat qoşula bilər.
6. “Qalıcı öyrənmə: Uğurlu öyrənmənin elmi” – Piter Braun, Henri Rediger və Mark MakDaniel
Niyə oxunmalıdır? Məlumatın uzun müddət yadda qalması və şagirdlərin öyrəndiklərini tətbiq edə bilməsi üçün.
Kitab öyrənmə və yaddaşla bağlı elmi araşdırmalara əsaslanır. Burada məlumatın yalnız təkrar oxunmasının həmişə səmərəli öyrənmə yaratmadığı, bilikləri yaddaşdan geri çağırmaq, müəyyən fasilələrlə təkrar etmək və müxtəlif mövzular üzrə tapşırıqları növbələşdirmək kimi yanaşmaların faydalı ola biləcəyi izah edilir.
Bu yanaşmalar müəllimə dərsi yalnız məlumatın çatdırılması kimi deyil, şagirdin həmin məlumatı uzun müddət yadda saxlaması və yeni vəziyyətlərdə tətbiq etməsi prosesi kimi qurmağa kömək edir.
Məsələn, mövzunun sonunda şagirdlərdən kitabı bağlayaraq əsas fikirləri xatırlamalarını istəmək və əvvəlki dərslərə qayıdan qısa tapşırıqlar vermək öyrənmə prosesini dəstəkləyə bilər.
7. “Emil və ya tərbiyə haqqında” - Jan-Jak Russo
Niyə oxunmalıdır? Uşağın fərdi inkişafını, maraqlarını və müstəqil öyrənmə imkanlarını nəzərə almaq üçün.
Kitab uşağın tərbiyəsi və inkişafı məsələlərinə həsr olunub. Russonun yanaşmasında uşağın inkişaf xüsusiyyətləri, təcrübə yolu ilə öyrənməsi və tərbiyə prosesinin onun ehtiyaclarına uyğun qurulması mühüm yer tutur.
Bu əsər müəllimə şagirdin yalnız hazır məlumatı qəbul edən şəxs olmadığını xatırladır. Şagirdin sual verməsi, müşahidə aparması, araşdırması və nəticəyə özü gəlməsi üçün şərait yaratmaq da tədrisin mühüm hissəsidir.
Kitabın tarixi və fəlsəfi xarakterini nəzərə alaraq, onun ideyalarını müasir pedaqoji tədqiqatlarla birlikdə nəzərdən keçirmək daha məqsədəuyğundur.
8. “Təhsilin humanistləşdirilməsi haqqında etüdlər” - Azad Mirzəcanzadə
Niyə oxunmalıdır? Təhsilin məqsədini yalnız bilik ötürməkdə deyil, insanın düşüncə və şəxsiyyət kimi inkişafında görmək üçün.
Akademik Azad Mirzəcanzadənin bu əsəri müəllimlər üçün tövsiyə edilən yerli nəşrlər sırasındadır. Kitab təhsilin humanist dəyərlər əsasında qurulması, müəllim-şagird münasibətləri, yaradıcı düşüncə və tədris metodlarının təkmilləşdirilməsi kimi məsələlərə diqqət yetirir.
Əsər müəllimlərə təhsil prosesinin fəlsəfi mahiyyəti barədə düşünmək, şagirdə yalnız qiymətləndirilən nəticə kimi deyil, fərdi xüsusiyyətləri və düşüncəsi olan şəxsiyyət kimi yanaşmaq baxımından faydalıdır.
9. “Yeni çağırışlar” - Cəfər Mənsimi
Niyə oxunmalıdır? Müasir təhsildəki dəyişiklikləri, beynəlxalq təcrübəni və tanınmış təhsil mütəxəssislərinin yanaşmalarını öyrənmək üçün.
Kitabda dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan təhsil mütəxəssislərinin təcrübəsi, fikirləri, müsahibələri və görüşləri haqqında məlumatlar yer alır.
Müəllimlər bu kitab vasitəsilə yalnız sinif daxilində istifadə olunan metodlarla deyil, təhsil sisteminin inkişafı, məktəbin dəyişən rolu və gələcək bacarıqlar barədə müxtəlif fikirlərlə də tanış ola bilərlər.
Nəşr beynəlxalq təcrübəni öyrənmək və təhsildə baş verən dəyişiklikləri daha geniş kontekstdə anlamaq istəyən pedaqoqlar üçün faydalı mənbədir.
10. “Şagirdlər məktəbi nə üçün sevmir?” - Daniel Uillinqem
Niyə oxunmalıdır? Şagirdlərin necə düşündüyünü və öyrəndiyini anlamaq, dərsləri onların idrak xüsusiyyətlərinə uyğun qurmaq üçün.
Kitabda idrak psixologiyası baxımından insan beyninin necə öyrəndiyi, düşünmənin hansı hallarda çətinləşdiyi və şagirdlərin dərsə marağının artırılması məsələləri araşdırılır.
Şagirdin dərsə maraq göstərməməsini yalnız tənbəllik və ya diqqətsizliklə əlaqələndirmək düzgün yanaşma olmaya bilər. Tapşırığın çətinlik səviyyəsi, təqdimat forması və şagirdin əvvəlki bilikləri də öyrənmə prosesinə təsir göstərir.
Bu əsər müəllimə dərsin məzmununu və izah üsulunu şagirdlərin qavrama imkanlarını nəzərə alaraq planlaşdırmaq üçün nəzəri əsaslar təqdim edir.
Kitab oxumaq yaxşı müəllim olmaq üçün kifayətdirmi?
Ekspertlərin fikirlərində ortaq məqam ondan ibarətdir ki, mütaliə müəllimin inkişafında mühüm vasitə olsa da, təkbaşına uğurlu pedaqoji fəaliyyətə zəmanət vermir.
Kitabdan öyrənilən yanaşmanın dərsdə tətbiqi, nəticələrin müşahidə edilməsi və lazım gəldikdə metodun dəyişdirilməsi də vacibdir. Müəllim oxuduqlarını öz sinfinin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırmalı, şagirdlərin reaksiyalarını nəzərə almalı və fəaliyyətini mütəmadi təhlil etməlidir.
Bununla yanaşı, bütün müəllimlər üçün vahid və dəyişməz kitab siyahısı müəyyənləşdirmək də doğru olmazdı. Fənn müəlliminin ehtiyacları, pedaqoji təcrübəsi və işlədiyi şagird qrupunun xüsusiyyətləri fərqli ola bilər. Yeni fəaliyyətə başlayan müəllim üçün sinif idarəetməsi ilə bağlı kitablar daha faydalı olduğu halda, təcrübəli pedaqoq öyrənmə psixologiyası, qiymətləndirmə və yeni texnologiyalar barədə mənbələrə üstünlük verə bilər.
Nəticə etibarilə, yaxşı müəllim olmaq üçün çoxlu kitab oxumaqdan daha vacibi mütaliəni davamlı vərdişə çevirmək, öyrənilən bilikləri praktikada sınamaq və özünü inkişaf etdirməkdən vaz keçməməkdir. Çünki müəllimin peşəkar inkişafı diplomun alınması ilə bitmir, tədris etdiyi hər yeni dərslə davam edir.
