Son illərdə Türkiyə Azərbaycanlı tələbələrin ali təhsil üçün ən çox üstünlük verdiyi ölkələrdən biridir. Coğrafi yaxınlıq, dil və mədəni oxşarlıqlar, beynəlxalq səviyyədə tanınan universitetlər, müxtəlif təqaüd imkanları və nisbətən əlverişli təhsil xərcləri bu seçimin əsas səbəblərindəndir. Bununla yanaşı, qəbul prosesi, sənədləşmə, təhsil haqları və diplomların tanınması ilə bağlı çoxsaylı suallar yaranır.
AzEdu.az Türkiyədə təhsil almaq istəyən tələbələrin ən çox verdiyi sualları cavablandırıb:
Türkiyədə universitetə qəbul üçün mütləq imtahan vermək lazımdırmı?
- Xeyr, mütləq deyil. Bu, müraciət etdiyiniz universitetdən və proqramdan asılıdır.
Türkiyədə dövlət və özəl (vakıf) universitetlərinin beynəlxalq tələbə qəbul siyasətləri bir-birindən fərqlənə bilər.
Dövlət universitetlərinin əksəriyyəti beynəlxalq tələbələr üçün TR-YÖS, SAT və ya universitetin müəyyən etdiyi digər qəbul meyarlarından istifadə edir. Son illərdə Ali Təhsil Şurasının (YÖK) qərarları ilə dövlət universitetlərində imtahansız, yəni yalnız attestatla qəbul limitləri xeyli daraldılıb. Hazırda dövlət müəssisələrində attestatla qəbul daha çox paytaxtdan uzaq və ya reytinqi nisbətən aşağı olan universitetlərdə mümkündür.
Özəl universitetlərdə isə vəziyyət daha çevikdir. Əksər özəl universitetlər Azərbaycan və digər ölkələrdən müraciət edən tələbələri attestat qiymətləri əsasında qəbul edir və əlavə qəbul imtahanı tələb etmir. Bəzi spesifik ixtisaslarda və ya yüksək təqaüd proqramlarında əlavə qiymətləndirmə və ya müsahibə keçirilə bilər. Qəbul şərtləri universitet və ixtisasa görə dəyişdiyi üçün müraciət etməzdən əvvəl seçdiyiniz universitetin rəsmi beynəlxalq tələbə tələblərini yoxlamaq vacibdir.
Yalnız attestatla Türkiyənin özəl universitetlərinə qəbul mümkündürmü?
- Bəli, əksər hallarda yalnız attestatla özəl universitetlərə qəbul olmaq mümkündür.
Türkiyədə fəaliyyət göstərən bir çox özəl universitet beynəlxalq tələbələri tam orta təhsil haqqında attestat əsasında birbaşa qəbul edir. Bu zaman tələbənin attestatındakı ümumi akademik göstəricilər, yəni ortalama qiymət (GPA) əsas qiymətləndirmə meyarı rolunu oynayır.
Bununla yanaşı, bəzi universitetlər əlavə olaraq motivasiya məktubu, pasport, transkript və digər sənədləri də tələb edə bilər. Tibb, stomatologiya və əczaçılıq kimi yüksək rəqabətli proqramlarda isə daha sərt tələblər mövcuddur. Bu tip ixtisaslarda tələbənin attestat ortalamasının çox vaxt yuxarı olması şərt qoyulur. Yəni attestatla qəbul geniş yayılmış olsa da, son qərar hər bir universitetin daxili siyasətindən asılıdır.
İngilis dili sertifikatı olmadan qəbul olmaq mümkündürmü?
- Dil sertifikatı olmadan da universitetlərə qəbul olmaq tamamilə mümkündür.
Əgər seçdiyiniz proqram türk dilində tədris olunursa, IELTS və ya TOEFL kimi beynəlxalq ingilis dili sertifikatına ehtiyac qalmır. Bu zaman universitet tələbənin türk dili biliyini daxili imtahanla və ya TÖMER sertifikatı ilə qiymətləndirir, dili zəif olanları isə hazırlıq proqramına yönləndirir. (Bəzi universitetlərdə TÖMER tələb olunur, bəzilərində isə universitetin öz türk dili imtahanı keçərlidir).
İngilis dilində tədris olunan proqramlarda isə bir çox özəl universitet beynəlxalq tələbələrə daxili ingilis dili imtahanında iştirak etmək imkanı yaradır. Tələbə bu imtahandan uğur qazanarsa, ayrıca beynəlxalq sertifikat təqdim etməsinə ehtiyac qalmır. Lazımi nəticəni əldə etmədikdə isə universitetin ingilis dili hazırlıq proqramında təhsil alaraq sonradan əsas ixtisasa başlamaq mümkündür.
Lakin dil hazırlığı sinfinə qalmağın tələbə üçün həm 1 il vaxt itkisi, həm də əlavə 1 illik təhsil və yaşayış xərci demək olduğunu unutmamaq lazımdır. Buna görə də dil sertifikatlarını (IELTS və ya TÖMER) hələ Azərbaycandaykən almaq həm vaxta, həm də ailə büdcəsinə qənaət baxımından daha sərfəli bir addımdır.
Qəbul prosesi nə qədər vaxt aparır?
- Qəbul müddəti müraciət edilən universitetdən və sənədlərin tamlığından asılı olaraq dəyişir.
Sənədlər tam və düzgün təqdim edildikdə, bir çox özəl universitet ilkin qəbul qərarını təxminən 3-10 iş günü ərzində açıqlayır. Daha sonra tələbəyə rəsmi qəbul məktubu göndərilir və yekun qeydiyyat mərhələsinə start verilir.
Viza prosesi (ehtiyac olduğu halda), ilkin ödənişin edilməsi, sənədlərin rəsmi təsdiqi və universitet qeydiyyatı da nəzərə alındıqda bütün proses orta hesabla 2-4 həftə ərzində tamamlanır. Buna görə də qəbul dövrünün son günlərini gözləmədən, erkən müraciət etmək tövsiyə olunur. Erkən müraciət həm fakültələrdəki yer seçim imkanlarını artırır, həm də sənədləşmə prosesini stressiz həyata keçirməyə kömək edir.
Türkiyənin özəl universitetlərində təhsil haqları nə qədərdir?
- Təhsil haqqı universitetin nüfuzuna, seçilən ixtisasa və tələbəyə verilən endirim və ya təqaüdə görə dəyişir.
Ümumilikdə, bakalavr proqramlarında illik təhsil haqları 2 min ABŞ dollarından başlayaraq daha yüksək məbləğlərə qədər dəyişə bilər. Mühəndislik, biznes, memarlıq və sosial elmlər kimi ixtisaslar adətən daha münasib qiymətlərlə təklif olunur.
Tibb, stomatologiya və əczaçılıq proqramlarının təhsil haqları isə digər ixtisaslarla müqayisədə xeyli yüksək olur. Özəl universitetlərdə ingilis dilli tibb fakültələrinin qiyməti illik 15,000$ - 25,000$ və ya daha çox təşkil edə bilər. Bununla yanaşı, bir çox özəl universitet beynəlxalq tələbələr üçün xüsusi endirimlər və akademik təqaüdlər təqdim etdiyindən, elan olunan rəsmi təhsil haqqından daha aşağı məbləğ ödəmək də mümkün olur.
Universitet seçərkən yalnız təhsil haqqını deyil, yataqxana, yaşayış, nəqliyyat, icbari tibbi sığorta və gündəlik xərcləri də birlikdə qiymətləndirmək lazımdır. Həmçinin, universitetlərin təklif etdiyi rəsmi qiymətlərə ƏDV-nin (Türkiyədə KDV) daxil olub-olmadığı müqavilə imzalanmazdan öncə mütləq dəqiqləşdirilməlidir.
Beynəlxalq tələbələr üçün təqaüdlər mövcuddurmu?
- Türkiyədə təhsil almaq istəyən beynəlxalq tələbələr üçün müxtəlif təqaüd imkanları mövcuddur.
Bu təqaüdlər həm dövlət qurumları, həm də universitetlərin özləri tərəfindən təqdim edilir. Ölkənin ən tanınmış və genişmiqyaslı proqramı "Türkiye Bursları" dövlət təqaüd proqramıdır. Bu proqram qəbul olunan tələbələrin təhsil haqqını tam qarşılayır, onlara aylıq təqaüd verir, yataqxana, tibbi sığorta və gediş-gəliş aviabiletlərini təmin edir. Lakin bu proqramın seçim prosesi həddindən artıq rəqabətlidir, yüksək akademik göstəricilər, eləcə də bakalavr pilləsi üçün 21 yaş həddini aşmamaq tələb olunur. Həmçinin bu təqaüdü qazanan tələbələr ixtisas dilindən asılı olmayaraq ilk il mütləq icbari türk dili hazırlıq kursu keçməlidirlər.
Dövlət təqaüdündən əlavə, Türkiyənin demək olar ki, bütün özəl universitetləri beynəlxalq tələbələrə qəbul zamanı müxtəlif güzəştlər təklif edir. Akademik göstəricilərdən və attestat qiymətlərindən asılı olaraq tələbələrə 25%, 50%, 75% və ya 100%-ə qədər təhsil haqqı endirimləri verilir. Təqaüdün faizi və şərtləri universitetin daxili siyasətindən və seçilən ixtisasın populyarlığından asılı olaraq dəyişir. Bu səbəbdən müraciət etməzdən əvvəl seçdiyiniz universitetdə hansı cari endirim imkanlarının mövcud olduğunu dəqiq öyrənmək büdcənizi planlaşdırmaq üçün faydalı olacaq.
Türkiyə tələbə vizasını almaq çətindirmi?
- Xeyr, tələb olunan sənədlər düzgün və tam hazırlandıqda tələbə vizasını almaq adətən heç bir çətinlik yaratmır.
Türkiyə universitetindən rəsmi və imzalı qəbul məktubu aldıqdan sonra tələbə Azərbaycandakı Türkiyə səfirliyi və ya rəsmi viza mərkəzləri vasitəsilə müraciət prosesini başladır. Müraciət zamanı əsas sənədlər kimi qəbul məktubu, biometrik fotoşəkil, xarici pasport və viza ərizə forması tələb olunur. Sənədlərin tamlığı vizanın rəsmiləşdirilmə müddətini sürətləndirir.
Viza təsdiq edildikdən və tələbə Türkiyəyə daxil olduqdan sonra daha bir kritik hüquqi mərhələ başlayır. Tələbə qanunvericilikdə müəyyən edilmiş müddətlər daxilində yaşayış icazəsi üçün müraciət etməlidir. Son illərdə miqrasiya qaydaları sərtləşdirildiyi üçün bu müddətin gecikdirilməsi cərimələrə və ya deportasiyaya səbəb ola bilər. Çox zaman universitetlərin beynəlxalq tələbə ofisləri bu sənədləşmə prosesində tələbələrə yaxından dəstək göstərirlər.
Təhsil aldığım müddətdə Türkiyədə işləyə bilərəmmi?
- Müəyyən qanuni şərtlər daxilində tələbələrin təhsil alarkən işləməsi mümkündür.
Türkiyə qanunvericiliyinə əsasən, beynəlxalq tələbələr müvafiq iş icazəsi alaraq leqal şəkildə fəaliyyət göstərə bilərlər. Magistratura və doktorantura tələbələri üçün bu proses daha asandır və iş imkanları genişdir. Bakalavr pilləsində təhsil alan tələbələr isə yalnız birinci tədris ilini tamamladıqdan sonra, yəni ikinci kursdan etibarən part-time işləmək hüququ qazanırlar.
Tələbələrin ən çox üstünlük verdiyi sahələr sırasına xidmət sektoru (kafelər, restoranlar, mağazalar), çağrı mərkəzləri, tərcümə xidmətləri və universitet şəhərciyi daxilindəki daxili vakansiyalar aiddir. Həmçinin son illərdə distant iş imkanlarının artması da tələbələrə dərslərindən ayrılmadan əlavə qazanc əldə etmək üçün yaxşı fürsətlər yaradır. Lakin hər bir halda unudulmamalıdır ki, xaricdə olmağın əsas məqsədi təhsildir və iş qrafiki akademik müvəffəqiyyətə mane olmayacaq şəkildə balanslaşdırılmalıdır.
Türkiyə universitetlərinin diplomları Azərbaycanda tanınırmı?
- Bəli, Türkiyə universitetlərinin diplomları Azərbaycanda tanınır, lakin bu proses müəyyən qanuni şərtlərə tabedir.
Azərbaycan Respublikasında xaricdə alınmış ali təhsil diplomlarının tanınması (nostrifikasiya) Elm və Təhsil Nazirliyi yanında Keyfiyyət Təminatı Agentliyi (TKTA) tərəfindən həyata keçirilir. Diplomun problemsiz tanınması üçün seçilən universitetin rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərməsi, proqramın akkreditasiyaya malik olması və ən əsası təhsil müəssisəsinin Türkiyə Ali Təhsil Şurası (YÖK) tərəfindən rəsmən tanınması mütləqdir.
Bundan əlavə, diplomun tanınması zamanı tələbənin fərdi təhsil tarixinə və tədris müddətində Türkiyədə fiziki olaraq qalma müddətinə xüsusi diqqət yetirilir. Tələbənin pasportundakı giriş-çıxış tarixləri yoxlanılır və əgər tələbə tədris ili ərzində dərslərdə iştirak etməyib vaxtının çoxunu Azərbaycanda keçiribsə, onun diplomunun tanınmasından imtina edilir. Universitet seçərkən onun YÖK tərəfindən tanınmasına və məzunlarının diplomlarının tanınması ilə bağlı əvvəlki uğurlu təcrübələrinə diqqət yetirmək gələcəkdə yarana biləcək risklərin qarşısını alır.
Universitet seçərkən nələrə diqqət etmək lazımdır?
- Universitet seçimi gələcək karyeranıza və həyat yolunuza birbaşa təsir edən ən kritik qərarlardan biridir.
Bu səbəbdən seçimi yalnız təhsil haqqının ucuz və ya baha olmasına əsasən etmək böyük yanlışlıq olardı. İlk növbədə universitetin YÖK tərəfindən tanınması, onun dünya reytinqlərindəki mövqeyi, seçdiyiniz ixtisas üzrə professor-müəllim heyətinin keyfiyyəti və laboratoriya/təcrübə imkanları araşdırılmalıdır. Universitetin yerli və beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlığı, habelə məzunlarının işlə təmin olunma faizi vacib göstəricilərdəndir.
Bundan əlavə, universitetin yerləşdiyi şəhərin böyüklüyü, həmin şəhərdəki ümumi yaşayış və kirayə xərcləri, nəqliyyat infrastrukturu, kampus şəraiti və tələbə yataqxanalarının mövcudluğu da nəzərə alınmalıdır. Həmçinin universitetin "Erasmus+" kimi Avropa mübadilə proqramlarında aktiv iştirakı sizə təhsilinizin bir hissəsini Avropada keçirmək şansı tanıya bilər. Düzgün aparılan araşdırma və vaxtında edilən seçim sizə yalnız uğurlu bir tələbəlik həyatı deyil, həm də gələcək peşəkar inkişafınız üçün möhkəm və etibarlı təməl bəxş edəcəkdir.
