Universitet diplomu uzun illər boyu “stabil gələcək” və “yüksək karyera” simvolu kimi qəbul olunub. Lakin son illərin Avropa statistikası göstərir ki, bu anlayış artıq əvvəlki qədər universal deyil.
AzEdu.az Euronews tərəfindən hazırlanmış statistik məlumatları təhlil edib:
2025-ci il qrafiki göstərir ki, ali təhsilli şəxslərin əmək bazarında vəziyyəti ölkədən ölkəyə ciddi şəkildə fərqlənir. Bəzi ölkələrdə diplom demək olar ki, işsiz qalma riskini minimuma endirir, digərlərində isə bu üstünlük o qədər də güclü deyil.
Statistikaya əsasən ən yaxşı vəziyyət Şərqi Avropa ölkələrində müşahidə olunur. Xüsusilə Rumıniya (1,3%) və Çexiya (1,3%) ali təhsilli şəxslər arasında ən aşağı işsizlik göstəricisinə malikdir. Onları Polşa və Bolqarıstan (1,4%), daha sonra isə Macarıstan (1,8%) izləyir. Bu ölkələrdə ali təhsil alan insanlar üçün iş tapmaq prosesi çox vaxt qısa olur və diplom real əmək bazarı üstünlüyünə çevrilir.
Bu ölkələrin uğurunun əsas səbəbi iqtisadi strukturla bağlıdır. Son illərdə Polşa, Çexiya və Rumıniya xarici investisiyalar üçün cəlbedici mərkəzə çevrilib. Avtomobil sənayesi, İT xidmətləri, mühəndislik və istehsal sektorları sürətlə inkişaf edir. Xüsusilə beynəlxalq şirkətlərin bu ölkələrdə ofis və zavodlar açması ixtisaslı kadrlara böyük tələbat yaradıb. Bu səbəbdən universitet məzunları əmək bazarında daha tez yerləşə bilirlər.
Maraqlı nümunələrdən biri Rumıniyadır. Bir zamanlar iqtisadi cəhətdən zəif ölkə hesab edilən Rumıniya indi İT sahəsində Avropanın ən sürətlə inkişaf edən mərkəzlərindən biridir. Buxarest və Kluj-Napoka kimi şəhərlərdə proqramlaşdırma və texnologiya sektorunda çalışan minlərlə gənc məzun var. Bu inkişaf ali təhsilli işsizliyin aşağı qalmasında əsas rol oynayır.
Digər tərəfdən, statistikanın ən yüksək göstəriciləri Cənub-Şərqi Avropa ölkələrində qeydə alınıb. Şimali Makedoniya (7,2%), Türkiyə (7,1%) və Bosniya və Herseqovina (7%) bu siyahının zirvəsindədir. Onları Yunanıstan (6,2%), Serbiya (5,8%) və İspaniya (5,7%) izləyir. Bu ölkələrdə ali təhsilli şəxslər arasında işsizlik nisbətən yüksəkdir və bu, əmək bazarının struktur problemləri ilə əlaqələndirilir.
Bu ölkələrdə əsas problem iş yerlərinin sayının məhdudluğu və iqtisadi inkişafın qeyri-bərabər olmasıdır. Xüsusilə Şimali Makedoniya və Bosniya və Herseqovinada sənaye və yüksək texnologiya sektorları kifayət qədər inkişaf etməyib. Nəticədə universitet məzunlarının bir hissəsi ya uzun müddət iş axtarır, ya da xaricdə işləməyə üstünlük verir.
Türkiyə isə fərqli dinamika ilə seçilir. Burada universitetlərin sayının artması ilə paralel olaraq məzunların sayı da sürətlə yüksəlib. Lakin əmək bazarı eyni tempdə genişlənmədiyi üçün rəqabət güclənib. Bu vəziyyət bir çox gəncin ixtisasına uyğun iş tapmasını çətinləşdirir. Üstəlik iqtisadi dalğalanmalar da məşğulluq göstəricilərinə təsir göstərir.
Qərbi Avropa ölkələrində vəziyyət bir qədər qarışıqdır. Məsələn, İspaniya və Yunanıstan kimi ölkələrdə ali təhsilli işsizlik orta səviyyədən yüksəkdir. Bu ölkələrdə gənclər arasında işsizlik ümumiyyətlə ciddi problemdir və iqtisadi böhranların uzunmüddətli təsiri hələ də hiss olunur. Əksinə, Almaniya və Niderland kimi ölkələrdə göstəricilər daha sabitdir, lakin orada da işə qəbul prosesi daha rəqabətlidir.
Skandinaviya ölkələrində - Danimarka, İsveç və Finlandiyada - vəziyyət daha fərqlidir. Bu ölkələrdə işsizlik faizi nisbətən orta səviyyədə görünür, lakin bu, zəif əmək bazarından yox, yüksək standartlardan irəli gəlir. İşəgötürənlər namizədlərdən yüksək ixtisas, təcrübə və yerli dil bilikləri tələb etdiyi üçün iş tapmaq prosesi daha uzun çəkə bilir.
Ümumilikdə bu statistika göstərir ki, universitet diplomunun dəyəri sabit deyil və ölkədən ölkəyə dəyişir. Eyni ixtisas və eyni təhsil səviyyəsi bir ölkədə sürətli iş tapmağa imkan verirsə, başqa ölkədə uzunmüddətli rəqabət və gözləmə prosesi yarada bilər. Bu fərqin əsas səbəbi isə hər ölkənin iqtisadi strukturu, sənaye inkişafı və əmək bazarının tələbləridir.
