”Azad müəllim bacısının öldüyü eyni xəstəxanada, eyni palatada və eyni yataqda rəhmətə getdi”
Azedu.az saytı elm xadimləri barədə silsilə yazılarını davam etdirir. Bu dəfəki qəhrəmanımız universal alim kimi tanınan, müasir Azərbaycan elminin banilərindən olan akademik Azad Mirzəcanzadədir. Texniki elmlər doktoru, akademik Azad Mirzəcanzadə 1928-ci il sentyabrın 29-da Bakı şəhərində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra ali təhsilini 1944-1949-cu illərdə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun neft-mədən fakültəsində alıb və dağ mühəndisi ixtisasına yiyələnib. 1951-ci ildə texnika elmləri üzrə namizədlik, 1957-ci ildə doktorluq dissertasiyaları müdafiə edib. 1959-cu ildə professor adını alıb, 1962-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1968-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilib. 1992-2001-ci illərdə Azərbaycan Ali Attestasiya Komissiyasının sədri olub, 1993-2001-ci illərdə Dövlət Elm və Texnika Komitəsinə rəhbərlik edib.
Azedu.az saytı mərhum akademik haqqında ayrıca portret yazısı hazırlayıb və tezliklə təqdim edəcək. Hələliksə, bu müsahibə ilə tanış olun.
Onun haqqında danışmaq üçün çox təəssüf ki, heç bir yaxın qohumunu tapmadıq. Ömrünün axırına qədər ailə həyatı qurmayan alimin özündən sonra heç bir varisi qalmadı. Böyük alimin yalnız bir bacısı var idi. İradə xanım Tibb Universitetində dərs deməklə yanaşı, həmçinin Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasının da həkimi idi. O da qardaşı kimi ömrünün sonuna kimi ailə həyatı qurmadı. Odur ki, Mirzəcanzadələr ailəsinin heç bir varisi qalmayıb. Amma böyük alim olduğu qədər də, böyük şəxsiyyət olan Azad Mirzəcanzadə özünün mənəvi övladlarını yetişdirdi. Azad müəllimin evinin dar mətbəxindən çıxan bu insanlar alimi bir oğul kimi hər yerdə təmsil edirlər. Modern.az həmin mənəvi övladlardan biri, Azad Mirzəcanzadəyə ömrünün sonuna qədər bir oğlu qədər yaxın olan hüquq elmləri namizədi, BDU-nun dosenti Baxşeyiş Əsgərovla müsahibəni təqdim edir. Baxşeyiş müəllimlə alimin xarakterini açmağa, görünməyən tərəflərindən danışmağa çalışdıq.
Söhbətə başlamazdan qabaq Baxşeyiş müəllim hər ehtimala qarşı vurğulayır.
- Azad müəllimin bir sözü var idi ki, bir insan haqqında yazmaq istəyirsənsə, onu tanımadan yazmaq düzgün deyil.
- Biz onun hamıdan gizli qalan xüsusiyyətləri barədə danışmaq istərdik. Bəlkə elə alimin taleyindən danışaq.
- Azad müəllimin şərəfli olduğu qədər də, acı bir taleyi olub. Ömrünün sonuna qədər evlənmədi. Bacısı ilə yaşayırdı. O da ömrünü axırına qədər ailə həyatı qurmadı. Bu iki bacı-qardaş arasında elə paralellər var ki, mən inanmıram o paralellər başqa kimdəsə olsun.
- Nə idi o paralellər ?
- Bacısı Azad müəllimdən iki yaş böyük idi. İradə xanım Neftçilər xəstəxanasında Azad müəllimdən iki il əvvəl rəhmətə getdi. Azad müəllim də iki ildən sonra eyni xəstəxanada, eyni palatada və eyni yataqda rəhmətə getdi. Hər ikisi də 78 yaşında. Bu paralel deyərdim ki, heç kimin həyatında olmayıb. Heç biri də ailə qurmamışdı. Bacısı həkim idi və Tibb Universitetində dərs deyirdi. Həqiqi müəllimlərdən biri idi. Azad müəllim isə Neft Akademiyasında dərs deyirdi. Eyni zamanda iki nazır vəzifəsini yerinə yetirib. Həm Dövlət Elm və Texnika Komitəsinin sədri, həm də Prezident yanında Ali Attestasiya Komitəsinin sədri idi. Onu nəzəri müddəalar yox, həmin müddəaların tətbiqi daha çox maraqlandırırdı. Həmin elmi müddəalar hansı sahələrə tətbiq oluna bilər, nə xeyir verə bilər, Azad müəllimi bu daha çox düşündürürdü. Onun fikrincə insan həyatı dünyanı, kainatı qavramaqdan ötrü öncə musiqini, incəsənəti, ədəbiyyatı bilməlidi.
Baxşeyiş müəllim Azad Mirzacanzadənin xarakterini düzgün və dəqiqliklə aça biləcək bəlkə də yeganə insandır. Gəncliyində bu alimin evinin bir sakini olan Baxşeyiş Əsgərov çox kiçik bir detalda Azad Mirzəcanzadə obrazını çox gözəl təhlil edir. Bunun üçün də müsahibə müraciət edirik…
- Azad Mirzəcanzadənin xarakterini, onun bir şəxsiyyət kimi obrazını bir-iki nümunə ilə, detallarla göstərə bilərsizmi ?
- Azad müəllimin son kitabı “XXI əsrə gedən yol” adlanır. Kitab çap olunan ərəfədə son variantını gətirib ona göstərdim. Baxsanız görərsiz ki, kitabın arxa səhifəsində minnətdar olduğu şəxslərin siyahısı var: Şükürova, Əsgərov və xüsusi minnətdarlıq etdiyi elm xadimləri. Mən gətirdiyim son variantda adım yox idi. Bir balaca kağıza nəsə qeyd yazıb dedi ki, apar mətbəəyə bunu əlavə etsinlər. Mən də heç baxmadım, eləcə o kağızı mətbəəyə təqdim etdim. Sən demə Azad müəllim mənim də adımın ora əlavə olunmasını istəyirmiş. Dedilər harda yazaq adını. Dedim ki, Şükürovadan sonra yazın. Həmin variantı da gətirdim. Azad müəllim açıb baxdı və razılıq əlaməti olaraq başını tərpətdi. İnanın ki, əgər mən adımı Şükürovadan əvvəl yazdırsaydım, o adımın getməsinə icazə verməyəcəkdi. Azad müəllim bu cür ən xırda detallara önəm verirdi. Həmişə deyirdi ki, insanda ümumi olanlara yox, konkret detallara fikir verin.
- Bəs, özünüz Azad müəllimlə necə tanış olmusuz?
- Mən Azad müəllimlə o, Ali Attestasiya Komitəsinin sədri olmazdan öncə tanışam. O, təkcə gözəl alim deyildi. Həm də yaxşı təşkilatçı idi. İki məktəb yaratmışdı. Biri 2 nömrəli texniki-humanitar lisey idi. “İçərişəhər” metrostansiyasının yaxınlığında yerləşirdi. Onu yaradarkən Azad müəllim uşaqlara həqiqi təhsil verməyi düşünürdü. Azad müəllim orda çox gözəl bir kollektiv yaratmışdı. Sonra kollektivin işçiləri çıxdılar. Yeni bir lisey yarandı, Xətai rayonu 47 saylı lisey. Onlar ora getdilər. O ərəfələrdə biz Azad müəlllimlə tanış olduq. Onun ən böyük arzusu uşaqlara dünyəvi təhsil vermək idi. Hər həftənin şənbə günləri orda mühazirə deyərdi. Mühazirəyə təkcə şagirdlər deyil, müəllimlər, alimlər də gələrdilər. Həmin mühazirələrə görə ona müəyyən qədər pul ödənilirdi. O, həmin pulu yaxşı oxuyan tələbələrə təqaüd kimi verirdi.
- Onun xarakterinin gizli qalan tərəfini bizə açacaq bir əhvalat danışa bilərsiniz?
- Azərbaycanın müstəqilliyini əldə etdiyi dövrdə Azad müəllim öndə gedən ziyalılardan idi. Düzdü, o meydanlara çıxan adam deyildi. Amma sözünü hərəkatın liderlərinə deyirdi. Rəhmətlik Əbülfəz Elçibəylə çox yaxın dost idi. Rəhmətlik bəy ona öncə Bakı Dövlət Universitetinin rektoru vəzifəsini təklif etmişdi. Lakin o imtina etdi. Ali Attestasiya Komitsi yarananda Elçibəy bu dəfə də ona sədrliyi təklif etdi. Həmin vaxt Azad müəllimin yanında idim. Azad müəllim əvvəlcə bu təklifdən də imtina etmək istəyirdi. Amma sonra dedi ki, bunu edə bilmədim. Çünki o elə bir adam idi ki, bir adama ikinci dəfə “yox” deyə bilmirdi. Elmi, prinsipial məsələlərdə heç vaxt güzəştə getməzdi. Amma şəxsi həyatda yox deməyi bacarmırdı.
- Hakimiyyət dəyişəndən sonra da Azad müəllimə toxunulmadı….
- O elə bir kadr idi ki, hamıya lazım idi. Hökümət də ona çox böyük hörmət göstərirdi. Mahnı Teatrında onun 70 illik yubileyi keçirildi. O dövrdə Azad müəllimə “İstiqlal” ordeni verildi. Qeyd edim ki, həmin vaxt bu ordeni yalnız 3 adam almışdı: Murtuz Ələsgərov, Cəlal Əliyev və Azad müəllim. Musiqili Komediya Teatrında yubileyi krçirildi və təltif olunmada prezident Heydər Əliyevin özü gəlmişdi. Mən o mərasimlə bağlı bir maraqlı nüansı da deyim: Azad müəllim nitq söyləməli idi. Bildiyimiz kimi, bu cür mərasimlərdə ənənəvi nitqlər deylirdi. Azad müəllim bir-iki cümlə dedi. Son cümləsi də o oldu ki, biz hamımız əldə etdiyimiz nailiyyətlərdə Azərbaycana borcluyuq.
2001-ci ildə Elm və Texnika Komitəsi ləğv olunanda o, özü gəlib Attestasiya Komitəsindən istefa verdi. Onu heç kim çıxartmadı, yaxud çıxartmaq fikirləri də yox idi. Sadəcə, özü istefa verdi. Gəldi, əşyalarını götürdü və bir daha işə gəlmədi. Ordan çıxandan sonra da Neft Akademiyasına işləyirdi, Başqırdıstan və Vyetnama gedib-gəlirdi.
- Deyirlər o, Ali Attestasiya Komitəsindən gedəndə çoxları sevinirdi. Bunu necə izah edərdiz?
- O elmdə heç kimi bağışlamırdı. Bəzən olurdu ki, davranışındakı hərəkəti onun barəsində təsəvvür yaradırdı. Azad müəllimin çox qəribə bir ifadəsi var idi, deyridi ki, adam yeriyərkən ona baxmaq lazımdı. Görəsən onun yerişində professor yerişi var ya yox. İctimai rəy onun üçün çox əsas idi. Elm məsələlərində Azad müəllim çox prinsipial idi. Ondan narazı qalan adamlar Azad müəllimin elmi tələblərinə cavab vermirdilər. Azad müəllim həm də Dövlət Elm və Texnika Komitəsinin sədri olduğundan Azərbaycanda hansı elmi bazanın olduğunu da yaxşı bilirdi. Bəzi alimlər tədqiqatlar gətirəndə Azad müəllim bu baza ilə tutuşdururdu. O, məsələn bilirdi ki, bu tədqiat işi üçün filan reaktivlər, mikroskoplar, yaxud digər ləvazimatlar çatışmır. Odur ki, həmən anlayırdı ki, bu tədqiqatda nəsə çatışmır. Çox zaman o, bu nəticəni izah etmirdi. Onun bir məşhur cümləsi var.
- Bəs jurnalistlərlə münasibəti necə idi ? Onun kimi dərin adamla jurnalistlər necə danışırdılar?
- Həmişə istəyirdi ki, kimsə onunla söhbət etməyə gəlirdisə, ən azından onu tanımış olsun. Məsələn, Mir Şahinin Azad müəllimdən müsahibəsi olmuşdu. Onların səviyyəsi təbii ki, eyni deyil. Amma o da həmin müsahibədə Azad müəllimin dediklərinin xalqın malı olmasına çalışırdı.
- Azad müəllimin özəllikləri barədə bir neçə söz deyərdiniz…
- Daha bir tələbəsi diktor Rafiq Həşimov onun haqqında çox gözəl bir film çəkdi. Azad müəllim hara gedirdisə, orda mühazirə deyirdi. Filmdə Azad müəllimin xarakteri çox gözəl açılır. Neft quyusunu bəyaz paltarlı gəlinə bənzədirdi. Siz təsəvvür edin, neft ən çirkab maddələrdən biridir. Amma ona o cür yanaşmaq insanın işinə, ixtisasına sevdasıdı. Hər şeyə sistemli yanaşırdı. İdərəçiliyə xüsusi önəm verirdi. Deyirdi ki, ayrılıqda skripkaçı özü-özünü idarə edir, amma orkestrə mütləq dirijor lazımdı. Ən kiçik kollektiv belə, idarə olunmalıdır. Əks halda xaos yarana bilər. Cəmiyyətdə xaosun əksinə idi. Gözəl bir nəzəriyyə var idi ki, onu həmişə söyləyirdi. Bu siyasi nəzəriyyəyə aid misalı həmişə çəkərdi. Deyərdi ki, bir vaşaqlar var və bir də dovşanlar var. Dovşan artmağa başlayanda vaşaqlar da artır. Çünki onlar artan dovşanları yeyir. Amma vaşaqlar azalanda dovşanlar çoxalır.
Tarazlığın qorunub saxlanması, yəni müvazimət onun ən prioritet həyati nəzəriyyələrindən idi. Deyirdi: “Həyatda heç nə düz xətt üzrə gedə bilməz. Enişlər var, yoxuşlar var. Heç nə nə düz xətt, nə də artan xətt üzrə gedə bilər. İnsan yüksəlişdədi və onun pik nöqtəsinə çatanda özünü hazırlamalıdı ki, ordan sərt şəkildə enməsin. Elə etsin ki, çox zərər çəkməsin və sonradan özünə gələ bilsin”.
- Eşitdiyimizə görə onun zəngin kitabxanası olub. Ümumiyətlə indi onun evində kimlər qalır?
- Təəssüf ki, Azad müəllimdən heç nə qalmayıb. İki evi var idi. 28 may küçəsindəki evində indi onun xatirə lövhəsi qoyulub. Rəhmətə gedəndən sonra hardansa qohumları peyda oldu. Evləri onlar götürdü və sonra da satdılar. Kitabxanası da dağıldı, qalan əşyaları da.
- Siz də həmin evdə yetişmişdiniz…
- Həmin ev həcmcə kiçik idi. O, mətbəxdə oturardı. Dar bir mətbəxi var idi. Təbii ki, biz hər dəfə orda oturardıq. Sıralarımızda indi Cərrahiyyə İnsitutunda işləyən Xanbab həkim, Südeyf İmamverdiyev, Rafiq Həşimov, Yalçın Adıgözəlov, Nadir Nəsibov, Oqtay Şahbazov və başqaları var idi. Biz həmişə yığışardıq. Azad müəllimin xüsusi qonaqlıq vermə jesti var idi. Həmişə istəyərdi ki, qonaqlığın əsas ağırlığı onun üzərinə düşsün. Heç kimə borclu qalmazdı. Onun üçün xırda bir iş görən adama o dünyanı verməyə hazır idi.
Kitabı hansı səhifədən oxuyursansa oxu, çox şey qazanacaqsan. Bir hüquqçünas kimi mən çox şey öyrənmişəm. Jurnalist jurnalist kimi çox şey öyrənəcək. Burda çox yaxşı sistemli yanaşma var.
Onun barəsindəki söhbətlərə epizodik yanaşmaq da düzgün deyil. Süleyman Əliyarlı onu “Elmin qaya”sı adlandırırdı. Yeganə onu ziyarət etdiyimiz yer Fəxri Xiyabandı ki, biz də ora gedib ziyarət edirik. Təsadüfə bax ki, dəfn olunan yerdəki məzarlarda yatan mərhumlar da sağlığında onun qonşuları idı.
- Ən çox dəyər verdiyi insanlar kim idi ?
- Ən çox dəyər verdiyi insanlardan biri, bəlkə də birincisi Üzeyir Hacıbəyli idi. Üzeyir bəyin hər şeyini bir tərəfə qoyurdu. Elm, musiqi, publisistika bunlar onsuz da ali idi. Onun “O olmasın, bu olsun” filmində bir epizod var. Məşədi İbad güzgü qabağında dayanıb papağı necə qoymaq barədə fikirləşir. Deyir “papağı belə qoysam, Gəncə qumarbazı, belə qoysam, Bakı lotusuna oxşayaram”. Təkcə bu epizaoda görə Azad müəllim üçün Üzeyir bəy çox böyük idi. Çünki orda etnik geneqrafiya kimi çətin elmi müddəanın əksi var. Doğulub boya-başa çatdığı mühitin insanın şəxsiyətinə təsiri.
Müdafiə günümü 18 sentyabra təyin etmişdi. Bu tarix onun üçün öz ad günündən də dəyərli idi. Çünki bu gündə Üzeyir bəy anadan olmuşdu. Onun ilahiləşdirdiyi insanlardan biri də Hacı Zeynalandin Tağıyev idi. Yessentukidə Tağıyev haqqında kitab əldə etmişdi. Bakıya gəlib o kitabı 3 dildə çıxartdırdı.
