Müəllimlərin əməkhaqqı hər bir ölkənin təhsil siyasətində əsas göstəricilərdən biri hesab olunur. Müəllim maaşları yalnız təhsil işçilərinin sosial vəziyyətini deyil, eyni zamanda təhsil sisteminin keyfiyyətini, müəllim peşəsinin cəlbediciliyini və gənclərin bu sahəyə marağını müəyyən edən əsas amillərdəndir.
AzEdu.az xəbər verir ki, 2025-ci ildə yayımlanan beynəlxalq hesabatlar göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə müəllim maaşları təkcə iqtisadi göstərici kimi deyil, həm də insan kapitalına uzunmüddətli investisiya kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə OECD (İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı) ölkələrində müəllimlərin əməkhaqqı, iş şəraiti və karyera imkanları təhsil sisteminin davamlılığının əsas komponentləri hesab olunur.
OECD-nin “Education at a Glance 2025” (“Təhsil haqqında ümumi icmal 2025”) hesabatına əsasən, müəllimlərin maaşları ölkələr arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu fərqlər əsasən ölkələrin iqtisadi inkişaf səviyyəsi, müəllimlərin dövlət büdcəsindəki prioritet mövqeyi, əmək bazarındakı rəqabət, müəllim çatışmazlığının səviyyəsi və müəllim peşəsinə verilən sosial dəyərlə bağlıdır. Hesabat müəllim maaşlarını müqayisə edərkən əsasən 15 illik iş təcrübəsinə malik müəllimlərin qanuni maaşlarını və müxtəlif təhsil pillələrini nəzərə alır.
OECD ölkələri üzrə orta hesabla 15 il təcrübəsi olan müəllimlərin illik maaşı məktəb pilləsindən asılı olaraq dəyişir. Məktəbəqədər təhsil müəllimləri üçün orta illik maaş təxminən 55 725 ABŞ dolları, ibtidai təhsil müəllimləri üçün 59 673 ABŞ dolları, aşağı orta təhsil müəllimləri üçün 61 563 ABŞ dolları, yuxarı orta təhsil müəllimləri üçün isə 63 925 ABŞ dolları təşkil edir. Bu göstəricilər alıcılıq qabiliyyəti pariteti (PPP) əsasında hesablandığı üçün müxtəlif ölkələrdə yaşayış xərcləri arasındakı fərqləri də nəzərə alır.
Müəllim maaşlarının ən yüksək olduğu ölkələr əsasən Avropanın iqtisadi baxımdan inkişaf etmiş dövlətləridir. Xüsusilə Lüksemburq, Almaniya, Niderland və İsveçrə müəllim əməkhaqqına görə ön sıralarda yer alır. Bu ölkələrdə təcrübəli müəllimlərin illik gəliri bir çox hallarda 90 min ABŞ dollarından yuxarı ola bilir. Yüksək maaşların əsas səbəbləri arasında dövlət tərəfindən təhsilə böyük maliyyə ayrılması, müəllim peşəsinə yüksək seçim tələbləri qoyulması və müəllimlərin uzunmüddətli karyera sisteminə malik olması göstərilir.
Lüksemburq müəllim maaşlarının yüksəkliyi ilə beynəlxalq müqayisələrdə xüsusi yer tutur. Ölkənin yüksək iqtisadi imkanları və kiçik əhali strukturu təhsil sektoruna daha çox maliyyə yönəltməyə imkan verir. Burada müəllimlik sabit dövlət peşəsi kimi qəbul edilir və əməkhaqqı sistemi müəllimlərin təcrübəsini, ixtisas səviyyəsini və məsuliyyətlərini nəzərə alır. Bu səbəbdən Lüksemburqda müəllim olmaq həm sosial, həm də iqtisadi baxımdan nüfuzlu seçim hesab olunur.
Almaniyada müəllim maaşları da OECD ölkələri arasında ən yüksək göstəricilərdən biridir. Təcrübəli müəllimlərin yüksək gəlir əldə etməsinin əsas səbəblərindən biri müəllimlərin böyük hissəsinin dövlət sistemində çalışması və xüsusi sosial təminatlara malik olmasıdır. Almaniyada müəllim hazırlığı prosesi uzun və ciddi mərhələlərdən ibarətdir. Müəllim olmaq üçün yüksək akademik hazırlıq tələb olunur və bu seçim prosesi peşənin nüfuzunu artırır.
Niderlandda müəllim maaşları yüksək olmaqla yanaşı, müəllimlərin peşəkar inkişafına da böyük diqqət yetirilir. Ölkədə müəllimlərin karyera pillələri daha aydın şəkildə müəyyən edilir və təcrübə, əlavə ixtisaslaşma və rəhbərlik funksiyaları maaş artımına təsir edir. Bu yanaşma müəllimlərin uzun müddət peşədə qalmasına və öz bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə şərait yaradır.
ABŞ-də müəllim maaşları digər inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə fərqli mənzərə göstərir. Ölkə üzrə orta göstəricilər yüksək olsa da, ştatlar arasında böyük fərqlər mövcuddur. Məsələn, bəzi ştatlarda müəllimlər yüksək maaş və əlavə imkanlar əldə etdiyi halda, bəzi bölgələrdə müəllim maaşları yaşayış xərcləri ilə müqayisədə aşağı hesab olunur. ABŞ-da əsas problemlərdən biri müəllimlərin digər ali təhsilli mütəxəssislərlə müqayisədə gəlir fərqinin qalmasıdır.
Finlandiya müəllim maaşları baxımından mütləq lider ölkələr sırasında olmasa da, müəllim peşəsinin nüfuzu və iş şəraiti baxımından dünyanın ən uğurlu modellərindən biri hesab edilir. Finlandiyada müəllim seçimi çox sərtdir və müəllimlərin böyük hissəsi magistr dərəcəsinə malikdir. Ölkədə əsas üstünlük yalnız yüksək maaş deyil, müəllimlərə verilən peşə azadlığı, qərarvermə imkanları və sosial hörmətdir.
OECD statistikası göstərir ki, bir çox ölkələrdə müəllim maaşları digər ali təhsilli işçilərin orta gəliri ilə müqayisədə aşağı qalır. Orta hesabla OECD ölkələrində ibtidai məktəb müəllimlərinin faktiki maaşı ali təhsilli digər işçilərin gəlirinin təxminən 83 faizinə, aşağı orta məktəb müəllimlərinin maaşı 87 faizinə, yuxarı orta məktəb müəllimlərinin maaşı isə 91 faizinə bərabərdir. Bu göstərici göstərir ki, müəllimlik yüksək sosial əhəmiyyətə malik olsa da, iqtisadi baxımdan bütün ölkələrdə ən gəlirli peşələrdən biri deyil.
Müəllim maaşlarının artırılması son illərdə bir çox ölkələrin əsas siyasət istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bunun əsas səbəbi müəllim çatışmazlığının artması və gənclərin digər sahələrə üstünlük verməsidir. Bir sıra ölkələr yeni başlayan müəllimlər üçün əlavə ödənişlər, bölgə əlavələri, peşəkar inkişaf proqramları və bonus sistemləri tətbiq edir. Məqsəd yalnız müəllimləri işə cəlb etmək deyil, həm də onların uzun müddət təhsil sistemində qalmasını təmin etməkdir.
2015–2024-cü illər arasında müəllim maaşlarında müəyyən artımlar müşahidə olunub. OECD məlumatlarına görə, müqayisə edilə bilən ölkələrdə yeni başlayan müəllimlərin maaşları təxminən 14-17 faiz, daha təcrübəli müəllimlərin maaşları isə orta hesabla 4-6 faiz artıb. Lakin bu artım bütün ölkələrdə inflyasiya və yaşayış xərclərinin yüksəlməsi ilə eyni səviyyədə olmayıb.
Məktəb rəhbərlərinin maaşları isə müəllim maaşlarından daha yüksəkdir. OECD ölkələrində məktəb direktorlarının gəlirləri müəllimlərin maaşlarından orta hesabla ibtidai təhsil səviyyəsində 51 faiz, aşağı orta təhsildə 55 faiz, yuxarı orta təhsildə isə 56 faiz yüksəkdir. Bu fərq məktəb rəhbərliyinin əlavə məsuliyyətlərini və idarəetmə funksiyalarını əks etdirir.
Ümumilikdə, 2025-ci ilin beynəlxalq statistik göstəriciləri göstərir ki, uğurlu təhsil sistemlərinə malik ölkələr müəllim maaşlarını sadəcə xərc kimi deyil, gələcəyə yönəlmiş strateji investisiya kimi qiymətləndirirlər. Yüksək maaş, peşəkar inkişaf imkanları, sabit iş şəraiti və müəllim nüfuzu birlikdə güclü təhsil sisteminin əsasını təşkil edir.
