Şagirdlərin məktəb illərində hazırladıqları layihələr bəzən adi dərs tapşırığından daha böyük nəticələrə gətirib çıxarır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində təhsil alan yeniyetmələr elmi araşdırmalar aparır, texnoloji yeniliklər hazırlayır, ətraf mühitin qorunması və sağlamlıq problemlərinin həlli istiqamətində fərqli ideyalar irəli sürürlər. Hətta bəzi şagirdlərin məktəb illərində hazırladıqları layihələr sonradan real biznes təşəbbüsünə və startaplara çevrilir.
Son illərdə beynəlxalq təhsil və elm müsabiqələrində iştirak edən məktəblilərin layihələri onların yalnız nəzəri biliklərə yiyələnməklə kifayətlənmədiklərini, öyrəndiklərini gündəlik həyatda qarşılaşdıqları problemlərin həllinə yönəltdiklərini göstərir. Maraqlıdır ki, bu təşəbbüslər arasında süni intellekt, tibbi texnologiyalar, alternativ enerji və ekoloji problemlərlə bağlı nümunələr xüsusi yer tutur.
AzEdu.az beynəlxalq mediada və elmi təşkilatların rəsmi platformalarında yayımlanan məlumatları araşdıraraq yeniyetmələrin diqqətçəkən beş layihəsini təqdim edir.
15 yaşlı şagird havadakı bakteriyaları aşkarlamaq üçün cihaz hazırlayıb:
ABŞ-nin Florida ştatında yaşayan 15 yaşlı Bailey Quinn Frank havadakı bakteriyaları müəyyənləşdirmək üçün ucuz başa gələn xüsusi cihaz hazırlayıb. Onun layihəsi xüsusilə sağlamlıq risklərinin vaxtında müəyyənləşdirilməsi və laboratoriya imkanları məhdud olan ərazilərdə ətraf mühitin monitorinqinin asanlaşdırılması baxımından diqqət çəkir.
Şagirdin hazırladığı qurğu kiçik ventilyator və filtr kağızından istifadə etməklə havadakı bakteriyaların DNT nümunələrini toplamaq üçün nəzərdə tutulub. Toplanan nümunələr daha sonra laboratoriya şəraitində təhlil edilə bilər. Bu üsul ənənəvi monitorinq vasitələrinə çıxışı məhdud olan kənd icmalarında mümkün bioloji təhlükələrin izlənilməsinə kömək edə bilər.
Bailey layihəsini hazırlayarkən əsas diqqəti belə bir problemin həllinə yönəldib: bahalı avadanlıqlara ehtiyac olmadan havadakı potensial təhlükəli mikroorqanizmləri necə izləmək olar? Onun hazırladığı qurğu məhz bu istiqamətdə daha əlçatan alternativ təklif edir.
Gənc ixtiraçı 2026-cı il oktyabrın 27-də keçirilən Thermo Fisher Scientific Junior Innovators Challenge (Gənc İxtiraçılar Müsabiqəsi) müsabiqəsinin əsas mükafatına layiq görülüb. O, layihəsinə və müsabiqənin komanda tapşırıqlarındakı nəticələrinə görə 25 min dollar qazanıb. Ümumilikdə, təxminən 2 min müraciət arasından seçilən 30 finalçı müsabiqədə iştirak edib.
13 yaşlı məktəbli okeanların turşulaşmasına qarşı elmi həll təklif edib:
ABŞ-də təhsil alan 13 yaşlı Raji Doshi okeanların turşulaşması probleminə qarşı hazırladığı layihə ilə beynəlxalq diqqət çəkib. Gənc tədqiqatçının işi yosunlar və aragonit adlı təbii kalsium-karbonat mineralının birgə istifadəsinə əsaslanır.
Okeanların turşulaşması atmosferdəki karbon qazının dəniz sularında həll olması nəticəsində yaranır. Bu proses dəniz ekosistemlərinə, xüsusilə mərcan riflərinə və qabıqlı dəniz canlılarına mənfi təsir göstərir. Alimləri narahat edən əsas məsələlərdən biri də bu prosesin davam etməsi nəticəsində dəniz canlılarının yaşaması üçün əlverişli şəraitin zəifləməsidir.
Raji layihəsi çərçivəsində yosunların yetişdirilməsini və aragonitdən istifadə etməklə suyun kimyəvi balansının yaxşılaşdırılmasını araşdırıb. O, yosunların karbon qazının udulmasındakı rolunu, mineralın suyun turşuluğuna təsirini və sistemin uzunmüddətli fəaliyyət imkanlarını öyrənib. Həmçinin istifadə ediləcək mineralın optimal miqdarını müəyyənləşdirmək üçün kompüter modeli hazırlayıb.
Gənc tədqiqatçı bu layihə ilə 2026-cı il 3M Young Scientist Challenge (Gənc Alimlər Müsabiqəsi) müsabiqəsində qalib seçilib. Oktyabrın 12-13-də keçirilən final mərhələsindən sonra ona 25 min dollar mükafat təqdim olunub. Müsabiqədə 11-14 yaş aralığında olan digər yeniyetmələr də öz elmi və texnoloji həllərini təqdim ediblər.
14 yaşlı məktəbli meşə yanğınlarının yenidən başlamasının qarşısını almaq üçün qurğu hazırlayıb:
ABŞ-nin Kaliforniya ştatında baş verən meşə yanğınları 14 yaşlı Henry Grover və onun əkiz qardaşı Jack Grover üçün elmi layihənin mövzusuna çevrilib. Yeniyetmələr 2025-ci ildə baş verən Palisades yanğınından sonra yanğının söndürülməsindən sonra belə bəzi ərazilərdə alovun yenidən başlama riskini azaltmağın yollarını araşdırmağa qərar veriblər.
Qardaşlar bu məqsədlə suyu özünə çəkə bilən hidrogel adlı maddənin imkanlarını öyrəniblər. Araşdırma zamanı onlar müxtəlif maddələri müqayisə edərək natrium poliakrilatın daha perspektivli nəticə verdiyini müəyyənləşdiriblər. Daha sonra yanğının yenidən alovlana biləcəyi ərazilərə bu maddəni tətbiq etmək üçün xüsusi püskürtmə qurğusu hazırlayıblar.
Layihənin əsas məqsədi yanğından sonra torpaqda və digər səthlərdə qala bilən istilik mənbələrinin yenidən alovlanma ehtimalını azaltmaqdır. Bu yanaşma meşə yanğınları ilə mübarizədə əlavə vasitə kimi istifadə oluna biləcək həll yollarından biri hesab edilir. Bununla belə, layihənin genişmiqyaslı tətbiqi üçün əlavə sınaq və təhlükəsizlik qiymətləndirmələri vacibdir.
Henry Grover layihəsinə görə 2026-cı il Thermo Fisher Scientific Junior Innovators Challenge (Gənc İxtiraçılar Müsabiqəsi) müsabiqəsində 10 min dollar mükafat qazanıb. Onun əkiz qardaşı Jack Grover də eyni araşdırmada iştirakına görə ayrıca 10 min dollarlıq mükafata layiq görülüb. Beləliklə, iki yeniyetmənin ortaq ideyası ailə daxilində başlayan elmi təşəbbüsün böyük müsabiqədə tanınmasına səbəb olub.
13 yaşlı şagird banan qabıqlarından plastikə alternativ hazırlayıb:
Puerto-Rikoda yaşayan 13 yaşlı Wileidy Enid Feliciano-Rivera kənd təsərrüfatında istifadə olunan plastik örtüklərə alternativ tapmaq məqsədilə maraqlı araşdırma aparıb. O, məktəb yeməkxanasında tullantı kimi atılan banan qabıqlarından istifadə edərək bioloji parçalanan xüsusi örtük hazırlayıb.
Kənd təsərrüfatında plastik örtüklər əsasən alaq otlarının böyüməsinin qarşısını almaq, torpağın nəmini qorumaq və bitkilərin inkişafı üçün daha əlverişli şərait yaratmaq məqsədilə istifadə olunur. Lakin bu materialların istifadədən sonra tullantıya çevrilməsi ətraf mühit üçün əlavə problemlər yaradır.
Wileidy bu problemin həlli üçün banan qabıqlarının emalından əldə etdiyi materialı kənd təsərrüfatında istifadə oluna biləcək örtüyə çevirib. O, hazırladığı nümunəni həm ənənəvi plastik örtüklə, həm də heç bir örtük tətbiq edilməyən torpaqla müqayisə edib. Sınaqlar zamanı bitki mənşəli materialın alaq otlarının qarşısını almaq baxımından plastik örtüklə oxşar nəticə verdiyi, eyni zamanda torpağın sərin və nəm qalmasına kömək etdiyi müəyyənləşdirilib.
Bu layihənin maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, şagird həm kənd təsərrüfatında istifadə olunan materiallara alternativ axtarıb, həm də qida tullantılarının faydalı məhsula çevrilməsi imkanını araşdırıb. Beləliklə, məktəb yeməkxanasında atılan banan qabıqları elmi araşdırmanın əsas materialına çevrilib.
Wileidy bu ixtirasına görə 2026-cı il Thermo Fisher Scientific Junior Innovators Challenge (Gənc İxtiraçılar Müsabiqəsi) müsabiqəsində 10 min dollar mükafat qazanıb. Onun layihəsi tullantıların azaldılması və daha dayanıqlı kənd təsərrüfatı üsullarının inkişafı baxımından diqqət çəkib.
İki məktəbli məktəblər üçün təhlükəsizlik sistemi yaradıb:
Bəzi şagird layihələri yalnız müsabiqə və elmi araşdırma çərçivəsində qalmır, zamanla real biznes təşəbbüsünə çevrilir. ABŞ-də Rohan Kumar və William Susskind adlı iki gəncin hazırladığı QuickSecure layihəsi buna nümunədir.
Onlar məktəblərdə təhlükəsizliklə bağlı yaşanan problemlərdən sonra sinif otaqlarının fövqəladə vəziyyətlərdə daha etibarlı qorunması üçün sistem hazırlamağa qərar veriblər. İlk olaraq Door Bully adlandırılan layihə sinif otaqlarının qapılarının fövqəladə vəziyyət zamanı sürətli şəkildə kilidlənməsinə imkan verən mexanizm kimi hazırlanıb. Daha sonra sistemin imkanları genişləndirilib və süni intellekt texnologiyasından istifadə etməklə təhlükə mənbəyinin yerini müəyyənləşdirməyə kömək edən funksiyalar əlavə olunub.
Layihə əvvəlcə məktəbdə təhlükəsizlik probleminə həll tapmaq məqsədilə şagird təşəbbüsü kimi ortaya çıxıb. Gənclər müəllimlərinin dəstəyi ilə Georgia Tech universitetinin K-12 InVenture Prize proqramında iştirak edərək ideyalarını inkişaf etdiriblər. Onlar daha sonra Invention Convention U.S. Nationals yarışında öz sinif səviyyələri üzrə üçüncü yerə layiq görülüb və patent müraciəti üzrə xüsusi mükafat əldə ediblər.
Məktəb layihəsi sonradan QuickSecure adlı şirkətə çevrilib. Gənclər texnologiya üzərində işləməyi davam etdirərək patent əldə edib, məktəblərlə əməkdaşlığa başlayıblar. Şirkət yalnız qapıların təhlükəsizliyini deyil, həm də məktəblərin gündəlik əməliyyatlarının idarə olunmasını əhatə edən proqram təminatı hazırlayıb. Məsələn, sistem vasitəsilə binada təmirə ehtiyacı olan qapı və digər problemləri də izləmək mümkündür.
Layihənin müəllifləri şirkətin inkişafı üçün iki maliyyələşmə mərhələsini uğurla başa vurub, mühəndis komandalarını genişləndirib və müxtəlif məktəb dairələri ilə müqavilələr əldə ediblər. Hazırda Rohan Kumar və William Susskind şirkətin inkişafına daha çox vaxt ayırmaq üçün universitetdə təhsillərinə fasilə veriblər.
Şagird ideyaları necə böyük layihələrə çevrilir?
Təqdim olunan nümunələr göstərir ki, yeniyetmələrin elmi və yaradıcı təşəbbüsləri yalnız məktəb tapşırıqları ilə məhdudlaşmır. Onlar bəzən cəmiyyətin üzləşdiyi ciddi problemləri araşdırır, həmin problemlərə texnoloji və elmi həll yolları təklif edirlər. Bir şagird havadakı bakteriyaların aşkarlanmasını asanlaşdırmağa çalışır, digəri okeanların turşulaşmasına qarşı alternativ sistem hazırlayır, başqa bir yeniyetmə isə qida tullantılarından kənd təsərrüfatı üçün faydalı material əldə edir.
Bu layihələrin ortaq cəhəti şagirdlərin qarşılaşdıqları problemlərə hazır cavab axtarmaq əvəzinə, özləri sual verməsi və həmin suallara elmi araşdırma yolu ilə cavab tapmağa çalışmasıdır. Onların uğurunda müəllim dəstəyi, elmi müsabiqələr, mentorluq proqramları və layihələri sınaqdan keçirmək üçün yaradılan imkanlar da mühüm rol oynayır.
Nəticə etibarilə, şagirdlərin belə təşəbbüsləri təhsilin yalnız dərsliklərdəki məlumatların mənimsənilməsindən ibarət olmadığını göstərir. Məktəb mühitində formalaşan tədqiqat, problem həll etmə və yaradıcı düşünmə bacarıqları gələcəkdə yeni ixtiraların, elmi kəşflərin və uğurlu startapların yaranmasına zəmin yarada bilər.
