Məktəbəqədər təhsil dövrü, insan kapitalının formalaşmasında və şəxsiyyətin bünövrəsinin qoyulmasında ən kritik mərhələ hesab olunur. Neyrobioloji araşdırmalar göstərir ki, insan beyninin inkişafının təxminən 85-90 faizi ilk beş yaş dövründə tamamlanır.
Bu səbəbdən, erkən uşaqlıq dövründə qoyulan investisiya və tətbiq edilən təhsil metodları fərdin gələcək akademik, sosial və emosional həyatını birbaşa müəyyənləşdirir. Müxtəlif ölkələrdə bu sahəyə yanaşma fərqlidir: bəzi sistemlər uşağın azad inkişafını ön plana çıxarır, bəziləri isə erkən yaşlardan strukturlaşdırılmış təlim və akademik hazırlığa üstünlük verir.
AzEdu.az müxtəlif ölkələrin məktəbəqədər təhsil metodlarını araşdırıb:
Skandinaviya modelində təhsil dərs vermək deyil, uşağın rifahını və təbiətlə balanslı inkişafını təmin etməkdir:
Skandinaviya ölkələrində məktəbəqədər təhsil sistemi yalnız akademik inkişafı deyil, uşağın ümumi rifahını və xoşbəxtliyini əsas prioritet kimi qəbul edir. Danimarka və İsveçdə təhsil prosesi sərt dərs proqramları üzərində deyil, uşağın emosional ehtiyaclarına uyğun çevik fəaliyyətlər üzərində qurulub. Bu ölkələrdə müəllimlər ənənəvi “öyrədən” rolundan daha çox müşahidəçi və yönləndirici funksiyasını daşıyır; onlar uşağın maraqlarını izləyərək təlim prosesini buna uyğun formalaşdırırlar. Beləliklə, hər bir uşaq standartlaşdırılmış proqramın deyil, fərdi inkişaf ritminin mərkəzində olur.
İsveçin “Förskola” sistemində gender bərabərliyi və demokratik iştirak xüsusi yer tutur. Uşaqlar erkən yaşdan etibarən stereotiplərdən uzaq mühitdə böyüyür, oyun və fəaliyyətlər cinsiyyətə görə məhdudlaşdırılmır. Onlar sadə qərarvermə proseslərinə cəlb olunaraq öz fikirlərini ifadə etməyi öyrənirlər. Bu yanaşma uşaqlarda erkən yaşdan etibarən sosial ədalət, empatiya və hörmət hissini gücləndirir.
Skandinaviya modelinin ən mühüm elementlərindən biri olan “Meşə Bağçaları” (Forest Kindergartens) uşaqları təbii mühitə birbaşa inteqrasiya edir. Havanın sərtliyindən asılı olmayaraq uşaqlar günün böyük hissəsini açıq havada keçirir, təbiətlə birbaşa təmasda olur və fiziki fəaliyyətlər həyata keçirirlər. Bu yanaşma onların yalnız motor bacarıqlarını deyil, həm də riskləri qiymətləndirmə, müstəqil qərarvermə və problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirir. Eyni zamanda açıq hava fəaliyyəti uşaqların immun sisteminin güclənməsinə və stress səviyyəsinin azalmasına müsbət təsir göstərir.
Bundan əlavə, Skandinaviya təhsil fəlsəfəsində ekran asılılığının minimuma endirilməsi və real dünya təcrübələrinin artırılması əsas prinsiplərdən biridir. Erkən yaşlarda texnologiyadan istifadə məhdudlaşdırılır və uşaqların sensor, fiziki və sosial təcrübələrə daha çox yönəlməsi təmin edilir. Bu modeldə əsas məqsəd uşağın təbiətlə, insanlarla və real həyatla balanslı əlaqə qurmasıdır.
Finlandiya təhsilində məqsəd uşağı erkən oxutdurmaq deyil, onu öyrənməyə sevdirərək inkişaf etdirməkdir:
Finlandiya məktəbəqədər təhsildə humanist və uşaq mərkəzli yanaşması ilə seçilir. Burada əsas pedaqoji fəlsəfə “oyun vasitəsilə öyrənmə” (Play-based Learning) prinsipinə əsaslanır. Finlandiya modelində erkən yaşlarda uşaqlara akademik təzyiq göstərilməsi məqsədli şəkildə minimuma endirilir və uşağın təbii inkişaf ritminə üstünlük verilir. Yeddi yaşına qədər formal oxu, yazı və riyazi bacarıqların məcburi şəkildə öyrədilməsi tətbiq olunmur, çünki hesab olunur ki, erkən yaşda akademik yük uşağın öyrənmə motivasiyasına mənfi təsir göstərə bilər.
Təhsil sistemində əsas məqsəd uşağın emosional və sosial rifahını qorumaqdır. Uşağın xoşbəxtliyi və psixoloji təhlükəsizliyi akademik nəticələrdən daha prioritet hesab olunur. Buna görə də məktəbəqədər təhsil mühiti stressdən uzaq, təhlükəsiz və dəstəkləyici şəkildə təşkil olunur. Uşaqlar oyunlar, nağıllar və kəşf yönümlü fəaliyyətlər vasitəsilə öyrənir, bu da onların yaradıcılıq və problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirir.
Finlandiya modelində müəllimlərin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllimlik yüksək ixtisas tələb edən və cəmiyyətdə ən prestijli peşələrdən biri hesab olunur. Tədris prosesi zamanı müəllimlər uşaqları birbaşa idarə etmək əvəzinə, onların maraqlarını müşahidə edir və uyğun fəaliyyətlər təşkil edirlər. Bu yanaşma fərdiləşdirilmiş öyrənməni gücləndirir və hər bir uşağın potensialının üzə çıxmasına imkan yaradır.
Finlandiya təhsil sistemində erkən qiymətləndirmə və standart testlər tətbiq olunmur. Uşaqlar rəqəmlərlə deyil, müşahidə və inkişaf portfolioları vasitəsilə qiymətləndirilir. Bu isə uşaqlarda rəqabət təzyiqini azaldır və öyrənmə prosesini daha təbii edir. Eyni zamanda bütün uşaqlara bərabər imkanların yaradılması və sosial ədalətin təmin olunması Finlandiya modelinin əsas sütunlarından biridir.
Alman məktəbəqədər təhsilində əsas məqsəd uşağı erkən öyrətmək deyil, ona sərbəst oyun və təbiət vasitəsilə dünyanı kəşf etməyə imkan yaratmaqdır:
Məktəbəqədər təhsil sisteminin tarixi vətəni sayılan Almaniya məşhur “Kindergarten” konsepsiyası ilə dünya pedaqogikasında xüsusi yer tutur. XIX əsrdə Fridrix Fröbel tərəfindən formalaşdırılan bu yanaşma uşağın erkən inkişafında oyunun mərkəzi rolunu əsaslandıran ilk sistemli modellərdən biri hesab olunur. Alman pedaqogikasında məktəbəqədər təhsil uşağın akademik hazırlığından daha çox onun sosial, emosional və motor bacarıqlarının inkişafına yönəldilir.
Finlandiya və Skandinaviya ölkələrinə bənzər şəkildə, Almaniyada da erkən yaş təhsili sərt akademik proqramlar üzərində qurulmur və uşaqlara erkən yaşda oxuma-yazma və ya riyazi biliklərin məcburi şəkildə öyrədilməsi əsas məqsəd hesab edilmir. Bunun əvəzinə, uşağın sərbəst fəaliyyəti, yaradıcılığı və sosial qarşılıqlı əlaqələri əsas inkişaf vasitəsi kimi qəbul olunur. Bu yanaşma uşağın təbii öyrənmə ritminə uyğun şəkildə formalaşmasını təmin edir və onun motivasiyasını qoruyur.
Almaniyada geniş yayılmış “Waldkindergarten” (meşə bağçaları) modeli bu fəlsəfənin ən praktik nümunələrindən biridir. Bu modeldə uşaqlar günün böyük hissəsini açıq təbiətdə keçirir, hava şəraitindən asılı olmayaraq müxtəlif fəaliyyətlərə cəlb olunurlar. Təbiət mühiti burada həm öyrənmə məkanı, həm də inkişaf platforması rolunu oynayır. Bu yanaşma uşaqlarda fiziki dözümlülüyü artırmaqla yanaşı, onların müşahidə qabiliyyətini, problem həll etmə bacarıqlarını və ekoloji şüurunu da gücləndirir.
Alman pedaqoji yanaşmasının əsas prinsiplərindən biri də sərbəst oyunun uşaq inkişafında fundamental rol oynamasıdır. Sərbəst oyun uşağın dünya ilə ilk və ən təbii ünsiyyət forması kimi qəbul edilir və onun yaradıcılıq, sosiallaşma və emosional ifadə bacarıqlarını inkişaf etdirən əsas vasitə hesab olunur. Bu səbəbdən Alman məktəbəqədər təhsil sistemi uşağın strukturlaşdırılmış təlimdən əvvəl sərbəst təcrübə qazanmasını prioritet kimi görür.
İtaliya pedaqogikası uşağı sistemə uyğunlaşdırmır, sistemin özünü uşağa uyğunlaşdırır:
İtaliya dünya pedaqogikasına yön verən iki mühüm məktəbəqədər təhsil yanaşmasının – Montessori və Reggio Emilia metodlarının formalaşdığı ölkə kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşmalar uşağın təbii inkişafını, fərdi potensialını və öyrənmə prosesində aktiv iştirakını mərkəzə qoyan humanist pedaqoji model kimi tanınır.
Xüsusilə Reggio Emilia şəhərində formalaşan Reggio Emilia modeli uşağı “yüz dilə sahib olan, güclü və potensiallı bir varlıq” kimi qəbul edir. Bu yanaşmaya görə uşaq yalnız passiv bilik qəbul edən deyil, əksinə öz öyrənmə prosesinin fəal yaradıcısıdır. Təhsil prosesi uşağın maraqları, sualları və gündəlik təcrübələri üzərində qurulur və standartlaşdırılmış dərs proqramları minimum səviyyədə saxlanılır.
Reggio Emilia modelində ən diqqətçəkən məqamlardan biri öyrənmə mühitinin xüsusi şəkildə dizayn edilməsidir. Burada hazır və standart plastik oyuncaqlardan istifadə olunmur; onların əvəzinə uşaqların yaradıcılığını stimullaşdıran təbii və açıq materiallara üstünlük verilir. Güzgülər, işıq masaları, gil, daş, taxta parçaları və müxtəlif təkrar emal materialları uşaqların təxəyyülünü inkişaf etdirmək üçün əsas vasitələr kimi istifadə olunur. Bu yanaşma uşağın tək bir “doğru cavab” əvəzinə müxtəlif həll yolları kəşf etməsini təşviq edir.
Reggio Emilia pedaqogikasında fiziki mühit “üçüncü müəllim” kimi qəbul edilir. Burada birinci müəllim uşaq, ikinci müəllim pedaqoq, üçüncü müəllim isə ətraf mühitin özüdür. Sinif otaqlarının estetik dizaynı, işıqlandırılması, açıq və şəffaf strukturu uşaqlarda araşdırma istəyi və daxili motivasiyanı gücləndirir. Uşaqların fəaliyyətləri sənədləşdirilir və bu proses onların öyrənmə yolunun görünən və reflektiv bir hissəsinə çevrilir.
Bu modelin əsas məqsədi uşaqlarda yaradıcılıq, tənqidi düşüncə, ünsiyyət bacarıqları və əməkdaşlıq qabiliyyətini inkişaf etdirməkdir. Beləliklə, Reggio Emilia yanaşması uşağı gələcək həyat üçün hazır məhsul kimi deyil, daim inkişaf edən və öz potensialını kəşf edən aktiv fərd kimi görür.
İtaliya pedaqogikasının dünyaya bəxş etdiyi ən təsirli yanaşmalardan biri də Maria Montessori tərəfindən formalaşdırılan Montessori metodudur. Bu model uşağın təbii marağını və öz-özünü idarə etmə qabiliyyətini təhsil prosesinin mərkəzinə qoyur. Montessori yanaşmasının əsas prinsipi “uşaq özü öyrənir” fikridir; müəllimin rolu isə yalnız yönləndirmək və uyğun öyrənmə mühiti yaratmaqdır.
Montessori təhsilində uşaqlar xüsusi hazırlanmış mühitdə sərbəst şəkildə fəaliyyət göstərirlər. Bu mühit “hazırlanmış mühit” (prepared environment) adlanır və hər bir material uşağın yaşına və inkişaf mərhələsinə uyğun şəkildə seçilir. Burada məqsəd uşağın həm motor, həm də idrak bacarıqlarını təcrübə vasitəsilə inkişaf etdirməsidir. Uşaqlar materialları özləri seçir, öz tempində işləyir və səhvlərini özləri kəşf edərək düzəldirlər.
Montessori modelinin ən vacib xüsusiyyətlərindən biri “özünü idarə edən öyrənmə” (self-directed learning) prinsipidir. Uşaqlar müəyyən vaxt çərçivəsində deyil, öz maraq və ehtiyaclarına uyğun şəkildə fəaliyyət göstərirlər. Bu yanaşma onların məsuliyyət hissini, diqqətini cəmləmə bacarığını və müstəqilliyini gücləndirir. Sinif mühitində müxtəlif yaş qruplarının birlikdə olması da sosial öyrənməni artıran mühüm elementlərdən biridir.
Bu modeldə xüsusi Montessori materiallarından istifadə olunur. Bu materiallar uşağın duyğu orqanlarını, məntiqi düşünmə bacarıqlarını və əl-koordinasiya qabiliyyətini inkişaf etdirmək üçün hazırlanır. Məsələn, ölçü, forma, rəng və say anlayışları konkret əşyalar vasitəsilə öyrədilir ki, bu da abstrakt düşüncəyə keçidi asanlaşdırır.
Yapon məktəbəqədər təhsilində məqsəd fərdi uğur deyil, cəmiyyət daxilində harmoniya və məsuliyyət hissinin formalaşdırılmasıdır:
Yaponiya məktəbəqədər təhsil sistemi Şərq pedaqoji düşüncəsinin ən güclü nümunələrindən biri hesab olunur və burada əsas diqqət fərdi akademik nailiyyətlərdən daha çox sosial harmoniya, intizam və kollektiv məsuliyyətin formalaşdırılmasına yönəldilir. Yapon təhsil fəlsəfəsində uşağın “bütöv şəxsiyyət” kimi inkişafı əsas məqsəd sayılır və bu yanaşma erkən yaşlardan etibarən davranış mədəniyyəti və cəmiyyətə uyğunlaşma bacarıqlarını ön plana çıxarır.
Yapon bağçalarında uşaqlar gündəlik həyatın bir hissəsi kimi müxtəlif praktik fəaliyyətlərə cəlb olunurlar. Onlar sinif otaqlarını təmizləyir, yemək paylanmasında iştirak edir və öz şəxsi məsuliyyətlərini yerinə yetirməyi öyrənirlər. Bu fəaliyyətlər uşaqlarda “cəmiyyətin bir parçası olmaq” anlayışını gücləndirir və kollektiv rifah üçün fərdi məsuliyyət hissini formalaşdırır. Bu yanaşma həmçinin uşaqlara əməkdaşlıq, növbə gözləmə və başqalarının əməyinə hörmət kimi sosial bacarıqları erkən yaşda aşılayır.
Yapon pedaqoji sistemində müəllimlərin rolu da xüsusi xarakter daşıyır. Müəllimlər uşaqları sərt şəkildə idarə edən avtoritar fiqurlar deyil, onların sosial və emosional inkişafını yönləndirən, müşahidə edən və dəstək verən şəxs kimi çıxış edirlər. Təhsil mühiti uşağın sərbəst hərəkətini məhdudlaşdırmayan, əksinə onun araşdırma və qarşılıqlı əlaqə bacarıqlarını inkişaf etdirən şəkildə təşkil olunur.
Memarlıq baxımından da Yaponiyada məktəbəqədər təhsil müəssisələri innovativ yanaşmaları ilə seçilir. Açıq planlı siniflər, geniş hərəkət sahələri və uşaqların sərbəst fəaliyyətinə imkan verən strukturlar bu sistemin əsas xüsusiyyətlərindəndir. Məsələn, bəzi müasir uşaq bağçaları dairəvi və açıq dizayn prinsipi ilə inşa edilir ki, bu da uşaqlar arasında vizual əlaqəni və sosial qarşılıqlı təsiri gücləndirir.
Yeni Zelandiya modeli uşağın inkişafını standartlarla deyil, həyat təcrübələrinin toxunduğu unikal bir xalça kimi görür:
Yeni Zelandiya məktəbəqədər təhsil sahəsində dünyada ən innovativ yanaşmalardan biri olan “Te Whāriki” adlı milli erkən təhsil kurikulumu ilə fərqlənir. Maori dilində “xalça” mənasını verən bu anlayış, uşağın inkişafını müxtəlif mədəni, sosial, emosional və ailəvi dəyərlərin bir-biri ilə toxunaraq bütöv bir sistem yaratdığı metafor kimi izah edir. Bu yanaşmaya görə, hər bir uşaq öz təcrübələri və mühiti ilə unikal bir inkişaf “xalçası” formalaşdırır.
“Te Whāriki” kurikulumu ənənəvi, standartlaşdırılmış tədris modellərindən fərqli olaraq uşaqların inkişafını rəqəmlərlə və testlərlə ölçmür. Bunun əvəzinə, qiymətləndirmə “Öyrənmə Hekayələri” (Learning Stories) vasitəsilə həyata keçirilir. Bu metodda müəllimlər uşağın gündəlik fəaliyyətlərini müşahidə edir və onun öyrənmə prosesini təsvir edən qısa narrativlər hazırlayırlar. Bu hekayələrə tez-tez fotoşəkillər, qeydlər və refleksiv şərhlər də əlavə olunur.
Bu yanaşma uşağın yalnız nəticəsini deyil, öyrənmə prosesini də görünən edir. Müəllimlər uşağın maraq göstərdiyi fəaliyyətləri, qarşılaşdığı problemləri və onları necə həll etdiyini sənədləşdirərək onun inkişaf trayektoriyasını izləyirlər. Beləliklə, öyrənmə prosesi daha humanist və fərdiləşdirilmiş şəkildə qiymətləndirilir.
“Te Whāriki” modelinin əsas üstünlüklərindən biri uşağın özünəinamını və daxili motivasiyasını gücləndirməsidir. Standart qiymətləndirmə təzyiqinin olmaması uşaqlarda rəqabət stresini azaldır və onların özünü sərbəst ifadə etməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda bu model uşağın fərdiliyini ön plana çıxararaq hər bir uşağın öz inkişaf tempinə uyğun şəkildə irəliləməsini dəstəkləyir.
Azadlıq və oyun mərkəzli Avropa modellərinin əksinə olaraq, Fransa və Cənubi Koreya erkən yaş təhsilində akademik hazırlığı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qəbul edən ölkələr sırasındadır. Bu ölkələrdə məktəbəqədər təhsil yalnız sosial və emosional inkişaf vasitəsi kimi deyil, eyni zamanda formal təhsilə hazırlıq mərhələsi kimi də nəzərdən keçirilir.
Fransa məktəbəqədər təhsil sistemi olan “École maternelle” 3 yaşdan etibarən uşaqları əhatə edir və ölkə üzrə iştirak səviyyəsi 95%-dən yüksəkdir. 2019-cu ildən etibarən məktəbəqədər təhsil Fransada 3 yaşdan başlayaraq faktiki olaraq məcburi xarakter daşıyır və bu, dövlətin erkən təhsilə verdiyi strateji önəmi göstərir. Bu sistemdə uşaqlar erkən yaşlardan dil bacarıqları, əsas riyazi anlayışlar və strukturlaşdırılmış öyrənmə vərdişləri ilə tanış olurlar. Məqsəd uşaqların ibtidai məktəb mərhələsinə daha sistemli və akademik cəhətdən hazırlıqlı şəkildə keçidini təmin etməkdir.
Cənubi Koreya isə dünyada ən yüksək akademik rəqabət mühitlərindən biri kimi tanınır və bu xüsusiyyət məktəbəqədər təhsil sisteminə də təsir göstərir. Burada uşaqlar çox erkən yaşlardan etibarən dil, riyaziyyat və məntiq bacarıqlarının inkişafına yönəldilir. Erkən təhsil prosesi intensiv öyrənmə və yüksək gözləntilər üzərində qurulduğuna görə, uşaqlar məktəbə ciddi akademik hazırlıqla başlayırlar. Bu yanaşma güclü bilik bazasının formalaşmasına şərait yaratsa da, bəzi hallarda uşaqların sərbəst oyun, yaradıcılıq və stresssiz öyrənmə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
İqtisadi və sosial baxımdan aparılan qlobal araşdırmalar, xüsusilə Nobel mükafatı laureatı James Heckman tərəfindən aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, erkən uşaqlıq təhsilinə edilən investisiya uzunmüddətli dövrdə yüksək sosial və iqtisadi geri dönüş yaradır. Heckmanın “insan kapitalına erkən investisiya” konsepsiyasına görə, keyfiyyətli məktəbəqədər təhsilə yönəldilən hər bir maliyyə vəsaiti gələcəkdə dövlət üçün bir neçə dəfə artıq sosial fayda ilə geri qayıda bilər. Bu fayda təkcə iqtisadi qənaətlə məhdudlaşmır, həm də sosial sabitliyin güclənməsi, cinayətkarlıq səviyyəsinin azalması, təhsil göstəricilərinin yüksəlməsi və əmək bazarında məhsuldarlığın artması kimi geniş təsirləri əhatə edir.
Digər tərəfdən, bəzi alternativ pedaqoji yanaşmalar erkən yaşda texnologiyadan uzaq durma prinsipini əsas götürür. Bu yanaşmalardan biri də Alman mənşəli Waldorf education modelidir. Waldorf pedaqogikasında uşaqların erkən yaşlarda rəqəmsal texnologiyalarla (planşet, televizor və s.) təması məhdudlaşdırılır və ya tamamilə aradan qaldırılır. Bu modelin əsas məqsədi uşağın təxəyyülünü, yaradıcılığını və real dünya ilə birbaşa təcrübəsini gücləndirməkdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, müasir texnologiya şirkətlərində çalışan bəzi yüksək səviyyəli rəhbərlərin və mühəndislərin uşaqlarını alternativ və ya “low-tech” təhsil mühitlərinə yönləndirdiyi barədə nümunələr mediada tez-tez müzakirə olunur. Bununla belə, bu seçimlər ümumi və universal tendensiya deyil, daha çox fərdi pedaqoji yanaşma və valideyn seçimləri kimi qiymətləndirilir.
