Bir zamanlar uşaq dünyasının ən sehrli anlarından biri valideynin pıçıltı ilə oxuduğu nağıllar idi. Bu nağıllar təkcə yuxuya keçid vasitəsi deyil, həm də uşağın xəyal dünyasına açılan qapı, valideynlə övlad arasında qurulan möhkəm emosional körpü rolunu oynayırdı. Lakin bu gün mənzərə kəskin şəkildə dəyişib: nağıl dinləyərək böyüyən nəslin övladları artıq əllərində telefon olmadan yuxuya gedə bilmirlər.
2025–2026-cı illəri əhatə edən son araşdırmalar həyəcan təbili çalır. Texnologiyanın sürətli inkişafı uşaqların yuxu rejimini və ümumi sağlamlığını ciddi şəkildə sarsıdır. Xüsusilə 6-12 yaşlı məktəblilər arasında ekran vaxtının artması gec yatma, gecə ərzində tez-tez oyanma və günboyu yorğunluq kimi fəsadlara yol açır.
Məsələ təkcə yuxusuzluqla bitmir. 1-5 yaş arası uşaqlarda ekran asılılığı nitqin ləngiməsinə və kognitiv inkişafın zəifləməsinə səbəb olur. 3-6 yaşlı uşaqlar üzərində aparılan tədqiqatlar isə göstərir ki, ekran qarşısında keçirilən hər əlavə saat emosional partlayışlara və davranış pozuntularına birbaşa təsir edir.
Qlobal statistika nə deyir?
Bu problem artıq lokal çərçivəni aşaraq qlobal miqyasda narahatlıq doğuran məsələyə çevrilib. Belə ki, 33 ölkəni əhatə edən araşdırmalara əsasən, 3-4 yaşlı uşaqların 75 faizindən çoxu həm kifayət qədər yuxu almamaq, həm də həddindən artıq ekran istifadəsi problemi ilə üzləşir.
Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində uşaqların təxminən 38 faizi gündə 7 saatdan çoxunu ekran qarşısında keçirir. Hindistanda isə 2-5 yaşlı uşaqların təxminən 40 faizində yuxu problemləri birbaşa ekran istifadəsi ilə əlaqələndirilir. Böyük Britaniyada aparılan sorğulara görə isə valideynlərin 92 faizi övladlarının yatmazdan dərhal əvvəl ekrana baxdığını etiraf edir.
Bioloqların xəbərdarlığı: melatonin faktoru
Bəs ekranlar yuxunu niyə qaçırır? Bunun elmi izahı var. Ekranlardan yayılan mavi işıq beyində yuxuya cavabdeh olan melatonin hormonunun ifrazını zəiflədir. Nəticədə uşağın beyni gecənin düşdüyünü “anlamır” və yuxuya keçid prosesi çətinləşir. Uzunmüddətli perspektivdə isə bu vəziyyət depressiya, narahatlıq və hiperaktivlik riskini artırır.
Şübhəsiz ki, texnologiyanın uşaqların həyatında müsbət tərəfləri də az deyil. Lakin nəzarətsiz və həddindən artıq ekran istifadəsi onların həm fiziki, həm də psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Mütəxəssislər uşaqlar üçün yatmazdan ən azı bir saat əvvəl ekranların söndürülməsini, bunun əvəzində nağıl oxumaq, sakitləşdirici oyunlar oynamaq və ənənəvi yuxu rituallarını qorumağı tövsiyə edirlər.
Unutmayaq ki, sadə bir nağılın yaratdığı emosional yaxınlığı və təhlükəsizlik hissini heç bir parlaq ekran əvəz edə bilməz.
Zeynəb Tehranlı
