BMT-nin yeni hesabatına görə, dünya geri dönməz nəticələri olan qlobal su çatışmazlığı və su təhlükəsizliyi böhranının yeni, davamlı mərhələsinə qədəm qoyub. Hesabatda vurğulanır ki, dünyanın müxtəlif bölgələrində su problemi artıq sadəcə “böhran” və ya “su stresi” kimi ifadələrlə izah edilə biləcək səviyyədə deyil.
Dünyanın bir çox bölgəsində vəziyyət kritikdir. Mövcud proqnozlara görə, Kabil yaxın gələcəkdə ciddi su qıtlığı ilə üzləşə biləcək ilk müasir şəhərlərdən biri ola bilər. Meksika şəhəri isə altındakı nəhəng akiferin həddindən artıq çəkilməsi səbəbindən ildə təxminən 50 santimetr sürətlə çökməkdədir. ABŞ-in cənub-qərbində isə ştatlar Kolorado çayının azalmaqda olan sularını paylaşmaq məsələsində davamlı mübahisələr yaşayır.
Hesabatı hazırlayan BMT Universitetinin Su, Ətraf Mühit və Sağlamlıq İnstitutunun direktoru Kaveh Madani bildirib ki, vəziyyəti artıq yalnız “böhran” adlandırmaq kifayət deyil, çünki problem yeni və davamlı bir reallığa çevrilib. Madani qeyd edib ki, mövcud şərtləri yaxşılaşdırmaq həyati əhəmiyyət daşıyır, lakin dünya əvvəlki bol su şəraitinə tam şəkildə geri dönə bilməyəcək.
Hesabata görə, 1990-cı ildən bu yana böyük göllərin yarıdan çoxu su həcmini itirib, yeraltı su ehtiyatlarının təxminən 70%-i azalma tendensiyası göstərir, buzlaqlar isə 1970-ci ildən bəri təqribən 30% kiçilib. Qlobal miqyasda hər il təxminən 4 milyard insan ən azı bir ay su çatışmazlığı ilə üzləşir.
Hesabatda gələcək üçün bir sıra tövsiyələr irəli sürülür: kənd təsərrüfatında məhsul strukturunun dəyişdirilməsi və səmərəli suvarma sistemlərinə keçid, süni intellekt və uzaqdan algılama texnologiyaları vasitəsilə su ehtiyatlarının izlənməsi, çirklənmənin azaldılması və yeraltı suların qorunması.
BMT-nin son hesabatı acı bir həqiqəti ortaya qoyur: dünya artıq klassik “su böhranı” mərhələsini geridə qoyaraq, mütəxəssislər tərəfindən getdikcə daha çox “su iflası” kimi xarakterizə edilən bir dövrə daxil olur. Buzlaqların əhəmiyyətli dərəcədə kiçilməsi və yeraltı suların sürətlə tükənməsi göstərir ki, əvvəlki bol su dövrlərinə tam qayıdış real görünmür.
Dünyada bu vəziyyət artıq reallıqdır və Azərbaycanda da su ehtiyatları ilə bağlı vəziyyət arzuolunan deyil. Mövcud məlumatlara və tendensiyalara görə, ölkənin yeraltı şirin su ehtiyatlarında azalma müşahidə olunur, bərpa olunan su resursları son illərdə təxminən 20–25% intervalında aşağı düşüb və su itkiləri yüksək səviyyədə qalmaqdadır.
Bu yeni reallıqda suyun hər damlasına qənaət etmək artıq seçim deyil, zərurətdir.
Bəs Azərbaycanda gələcək nəsil bu çətin dövrə necə hazırlanır?
Azərbaycanda son illər ərzində məktəblərdə su və ətraf mühit təlimləri
2020-ci il - Məktəblərdə ilk su maarifləndirmə vebinarları
2020-ci ildə Azərbaycanda məktəblilər üçün su ehtiyatlarının istifadəsi, təmiz su və iqlim dəyişikliyinin su resurslarına təsiri mövzusunda maarifləndirmə işlərinə başlanılıb. BMT İnkişaf Proqramı (UNDP), Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və Təhsil qurumlarının birgə təşəbbüsü ilə “Su ehtiyatlarının səmərəli istifadə yolları” mövzusunda onlayn vebinarlar keçirilib. Bu tədbirlər məktəblilər və müəllimlər arasında suyun əhəmiyyəti barədə bilikləri artırmağa yönəlib.
2021-ci il - Elektron təhsil platforması: su və davamlı idarəetmə
2021-ci ildə UNDP və Qlobal Ətraf Mühit Fondu (GEF) çərçivəsində “Davamlı və Məqsədyönlü Su İstifadəsi” adlı onlayn öyrənmə platforması istifadəyə verilib. Platforma Azərbaycan və Gürcüstan məktəbliləri üçün suyun davamlı idarə olunması, sudan qənaətli istifadə və iqlim dəyişiklikləri mövzularında interaktiv təlimlər təqdim edib.
2022-ci il - Ekoloji təhsil və yerli təşəbbüslər
2022-ci ildə su və iqlim mövzularının təhsil proqramlarına inteqrasiyası ilə bağlı təşəbbüslər artıb. UNICEF və tərəfdaş təşkilatların məlumatlarına görə, iqlim və ətraf mühit mövzuları tədricən məktəb proqramlarına daxil edilməyə başlanıb.
2023-cü il -Təhsil proqramlarının gücləndirilməsi
2023-cü ildə su və davamlılıq mövzuları üzrə dərslik və əlavə tədris materiallarının təkmilləşdirilməsi istiqamətində işlər davam edib və bu sahədə gələcək proqramlar üçün əsaslar formalaşıb.
2024-cü il - COP29 çərçivəsində maarifləndirmə və “yaşıl siniflər”
2024-cü ildə COP29 çərçivəsində məktəblərdə iqlim və su mövzusunda maarifləndirici seminarlar keçirilib,“Yaşıl dünya naminə” mövzusunda esse müsabiqələri təşkil olunub. Eyni zamanda bəzi regionlarda məktəblərdə “yaşıl siniflər” və ətraf mühit guşələri yaradılıb.
2025-ci il -“Yaşıl Təhsil” təşəbbüsləri
2025-ci ildə iqlim, su resursları və davamlı inkişaf mövzularının təhsilə inteqrasiyası istiqamətində regional əməkdaşlıq və seminarların təşkili planlaşdırılıb və bu mövzuların məktəb proqramlarında daha geniş yer alması müzakirə edilib.
2026-cı il - Ümumdünya Ətraf Mühit Günü və su təhsili
2026-cı ildə Ümumdünya Ətraf Mühit Günü çərçivəsində Azərbaycanda su, iqlim dəyişikliyi və ətraf mühit mövzularında geniş maarifləndirici tədbirlərin keçirilməsi gözlənilir. Bu tədbirlər vasitəsilə məktəblərdə suyun qənaətli istifadəsi və ekosistemlərin qorunması ilə bağlı biliklərin artırılması hədəflənir.
Bu təlimlər şagirdlərə suyun dəyərini anlamağı, onu qənaətlə istifadə etməyi və ətraf mühiti qorumağın vacibliyini öyrədir, gələcək nəsli daha məsuliyyətli və məlumatlı vətəndaşlar kimi formalaşdırır.
Zeynəb Tehranlı
