Dünyanın ən güclü peşə təhsili modelləri - Biz nədə geri qalırıq?

Britaniya modelinin ən fərqləndirici xüsusiyyəti "Apprenticeship" (Şagirdlik) sistemidir. Bu modeldə gənclər həm işləyir, həm də öyrənirlər; həftənin bir neçə gününü iş yerində real tapşırıqları yerinə yetirərək, qalan günlərini isə kollecdə nəzəri dərslərdə keçirirlər. Ən əhəmiyyətli məqam odur ki, şagirdlik proqramında iştirak edənlər işlədikləri müddət üçün əməkhaqqı alırlar və təhsil xərcləri dövlət və ya işəgötürən tərəfindən qarşılanır.

Təhsilin səviyyələri çox çevikdir və ali təhsilə keçidi dəstəkləyir. Məsələn, "Degree Apprenticeship" proqramları vasitəsilə tələbələr həm iş təcrübəsi qazanır, həm də proqramın sonunda bakalavr dərəcəsinə bərabər olan diplom əldə edirlər. Bu, tələbələrə təhsil krediti borcu altına girmədən ali təhsil almaq imkanı yaradır. 

Britaniyada peşə təhsili müəssisələri sənaye tərəfdaşları ilə çox sıx işləyirlər. Kurrikulumlar mütəmadi olaraq yenilənir ki, tədris olunan bacarıqlar iqtisadiyyatın cari ehtiyaclarına cavab versin. Bu sistem məzunların işlə təmin olunma faizini yüksək saxlayır və ölkənin texnoloji inkişafı üçün zəruri olan ixtisaslı kadr axınını təmin edir.

Böyük Britaniyada peşə təhsili yalnız praktiki bacarıqların öyrədilməsi deyil, həm də dövlət tərəfindən ciddi şəkildə tənzimlənən və Ofsted kimi müstəqil qurumlar tərəfindən mütəmadi yoxlanılan yüksək keyfiyyətli bir sistemdir. Bu sistem daxilində tətbiq olunan T-Level (Texniki Səviyyə) proqramları ənənəvi akademik dərəcələrə tam hüquqlu alternativ hesab olunur və tələbədən təhsil müddətinin ən azı 20%-ni real sənaye mühitində keçirməyi tələb edir. Belə bir yanaşma gənclərin nəzəriyyədən birbaşa praktikaya keçidini təmin edərək onları əmək bazarının ən aktual çağırışlarına hazırlayır.

Sistemin digər bir sütunu olan "City & Guilds" kimi tarixi təsisatlar tərəfindən müəyyən edilən peşə standartları, Britaniya sertifikatlarının qlobal səviyyədə birbaşa işə qəbul bileti kimi tanınmasına şərait yaradır. Ölkədə peşə təhsilinə marağı artırmaq üçün "WorldSkills UK" kimi genişmiqyaslı yarışmalar təşkil edilir ki, bu da dülgərlikdən tutmuş kiber-təhlükəsizliyə qədər müxtəlif sahələrdə gənclər arasında rəqabət mühitini gücləndirir. Bu yarışmalar vasitəsilə ən yaxşı kadrlar üzə çıxarılır və onların beynəlxalq arenada Britaniyanı təmsil etməsinə imkan yaradılır.



Estoniyada peşə təhsili fərdin ictimai həyatda aktiv iştirakını təmin etmək və əmək bazarında rəqabətədavamlı olması üçün zəruri olan bilik, bacarıq və sosial hazırlığı inkişaf etdirmək məqsədinə xidmət edir. Bu təhsil pilləsi həm ibtidai məktəbdən sonra 3-4 illik orta-peşə təhsili formasında, həm də ümumi təhsil tələbi olmadan 3 aydan 2,5 ilə qədər davam edən konkret peşə bacarıqlarının mənimsənilməsi şəklində əldə edilə bilər. Sistem tamamilə inklüzivdir; təhsil alanın yaşından, əvvəlki təhsil səviyyəsindən və fərdi ehtiyaclarından asılı olmayaraq, dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən bütün peşə proqramları ödənişsizdir.

Sistemin ən güclü tərəflərindən biri kurrikulumların hazırlanması və şagirdlər üçün real iş imkanlarının yaradılması prosesində özəl sektor və iri şirkətlərlə qurulan sıx əməkdaşlıqdır. Estoniyada tətbiq olunan "iş əsaslı öyrənmə" modeli sayəsində tələbələr vaxtlarının əhəmiyyətli hissəsini müəssisələrdə praktiki təcrübə keçərək keçirirlər ki, bu da məzunların iş tapma prosesini sürətləndirir. Eyni zamanda, peşə təhsili proqramları yüksək səviyyədə rəqəmsallaşdırılıb və şagirdlərə ixtisasından asılı olmayaraq müasir İT bacarıqları aşılanır.

Estoniya peşə təhsili sistemi çevikliyi ilə seçilir və tələbələr üçün "qapalı" yollar yaratmır. Peşə təhsilindən ali təhsilə keçid ölkədə getdikcə populyarlaşır və peşə məktəbi məzunlarına universitetlərdə təhsillərini davam etdirmək üçün tam hüquq və dövlət dəstəyi verilir. Bundan əlavə, tələbələrin akademik göstəriciləri və davamiyyəti nəzərə alınaraq onlara aylıq təqaüdlər verilir, nəqliyyat və yaşayış xərcləri üçün müvafiq kompensasiyalar təmin edilir.

Beynəlxalq standartlara uyğunluq çərçivəsində Estoniya peşə müəssisələri *Erasmus+* kimi proqramlarda aktiv iştirak edərək tələbələrə digər Avropa ölkələrində təcrübə keçmək imkanı tanıyır. Bu sistem həm də ömürboyu təhsil (lifelong learning) prinsipini dəstəkləyir; peşə məktəbləri yalnız gənclər üçün deyil, həm də ixtisasını dəyişmək və ya yeni bacarıqlar qazanmaq istəyən yetkinlər üçün əlçatan mərkəzlər kimi fəaliyyət göstərir.

Finlandiyada şagirdlər ümumtəhsil məktəbini bitirdikdən sonra tam orta təhsil səviyyəsində təhsillərini iki əsas istiqamət üzrə davam etdirirlər: ümumi tam orta təhsil (lukio) və peşə təhsili. Bu seçim şagirdlərin gələcək karyera planlarına və maraqlarına uyğun olaraq formalaşır.

Ümumi tam orta təhsil (fin dilində lukio) əsasən akademik yönümlü təhsildir və şagirdləri konkret bir peşəyə hazırlamaqdan çox, onları ali təhsilə hazırlamağı hədəfləyir. Bu mərhələni bitirən şagirdlər Finlandiyada milli imtahan sayılan ylioppilastutkinto (matrikulyasiya imtahanı) verirlər. İmtahandan uğur qazanan məzunlar universitetlərə, tətbiqi elmlər universitetlərinə və digər ali təhsil müəssisələrinə müraciət edə bilirlər. Ümumi orta təhsilin tamamlanması adətən təxminən üç il davam edir.

Peşə təhsili isə daha praktik yönümlü olub şagirdləri birbaşa əmək bazarına hazırlayır. Bu sistemdə tələbələr yalnız məktəbdə nəzəri bilik almır, həm də təhsilin böyük hissəsini real iş yerlərində keçirirlər. Peşə təhsilində “iş yerində öyrənmə” və bacarıq nümayişi (praktik imtahanlar) çox mühüm rol oynayır. Təhsil modul əsaslı təşkil olunur, yəni tələbələr fərdi sürətləri ilə irəliləyə bilirlər və öz təhsil planlarına uyğun şəkildə bacarıq bloklarını tamamlayırlar.

Peşə ixtisasları geniş sahələri əhatə edir: səhiyyə və sosial xidmətlər, informasiya texnologiyaları, avtomobil texnikası, elektrik və enerji sahəsi, tikinti, qida sənayesi, turizm və hotelçilik, həmçinin biznes və ofis idarəetməsi kimi istiqamətlər mövcuddur. Bu təhsil pilləsində tələbələr həm orta ixtisas, həm əlavə ixtisaslar, həm də mütəxəssis səviyyəli ixtisaslar əldə edə bilirlər. Bu fərqli səviyyələr insanların karyeralarının müxtəlif mərhələlərində bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə imkan yaradır.

Finlandiya təhsil sistemində peşə və ümumi təhsil arasında keçid tamamilə mümkündür. Peşə təhsili bitirən şagirdlər də ali təhsil müəssisələrinə müraciət edə bilirlər, lakin bunun üçün müəyyən sertifikat və ya imtahan tələbləri ola bilər. Ali təhsil isə iki əsas istiqamətə bölünür: klassik universitetlər daha çox nəzəri və tədqiqat yönümlü təhsil verir, tətbiqi elmlər universitetləri isə daha praktik və iş bazarına yönəlmiş proqramlar təqdim edir.

Peşə təhsilinin ən mühüm üstünlüklərindən biri onun əmək bazarı ilə sıx əlaqəsidir. Şagirdlər çox vaxt təcrübə keçdikləri müəssisələrdə işə qəbul olunurlar və bu sistem işə düzəlmə prosesini daha sürətli və effektiv edir. Xüsusilə texnologiya, səhiyyə və xidmət sahələrində peşə təhsili məzunlarına yüksək tələbat var. Bu yanaşma Finlandiya təhsil sistemini çevik, praktik və əmək bazarına uyğun edən əsas amillərdən biridir.

Almaniyada peşə təhsilinə qəbul olmaq üçün universitetə qəbul imtahanı kimi mərkəzləşdirilmiş ağır sistem yoxdur. Şagirdlər birbaşa şirkətlərə müraciət edir və müəssisə onları müsahibə yolu ilə seçir. Buna görə peşə təhsilində əmək bazarı ilə birbaşa əlaqə çox güclüdür.

Peşə təhsili modelinin özəyi tələbənin vaxtını iki yerə bölməsidir: onlar həftənin 3-4 gününü real müəssisədə işləyərək praktiki bacarıqlar qazanır, qalan 1-2 günü isə peşə məktəbində (Berufsschule) nəzəri biliklərə yiyələnir. Bu sistemdə tələbə sadəcə "stajçı" deyil, o, müəssisə ilə rəsmi müqavilə bağlamış işçidir və təhsil aldığı müddət ərzində aylıq maaş alır. Müəssisələr gələcəkdə özlərinə lazım olan ixtisaslı kadrları sıfırdan yetişdirmək üçün bu proqramlara böyük investisiya qoyurlar. 

​Sistem həm də yüksək dərəcədə standartlaşdırılıb; ölkə üzrə 300-dən çox rəsmi tanınmış peşə sahəsi mövcuddur və hər bir sahə üçün təlim planı dövlət, işəgötürənlər və həmkarlar ittifaqları tərəfindən birgə müəyyən edilir. Bu, o deməkdir ki, Almaniyanın bir ucunda alınan mexanik sertifikatı digər ucunda da eyni dərəcədə keçərlidir. Təhsil müddəti adətən 2.5-3.5 il arasında dəyişir və proqramın sonunda keçirilən dövlət imtahanları olduqca ciddidir. 

​Almaniyada peşə təhsili alan gənclərin statusu cəmiyyətdə kifayət qədər yüksəkdir və bu yol ali təhsilə qapını bağlamır. "Meister" (Usta) dərəcəsi alan mütəxəssislər universitet məzunları ilə eyni dərəcədə hörmət görür və hətta öz bizneslərini qurmaq və ya tələbə yetişdirmək hüququ qazanırlar. Bu model Almaniya iqtisadiyyatının onurğasını təşkil edən kiçik və orta sahibkarlığın (Mittelstand) daimi ixtisaslı kadrla təmin olunmasında əsas rol oynayır.

Sistem yalnız gənclər üçün deyil, böyüklər və karyera dəyişmək istəyən şəxslər üçün də açıqdır. Ömürboyu təhsil prinsipi Alman peşə modelində mühüm yer tutur.

Almaniyada peşə təhsili üzrə diplomlar Avropa Kvalifikasiya Çərçivəsinə (EQF) uyğunlaşdırılıb və bu səbəbdən digər Avropa ölkələrində də tanınır.

İsveçrədə peşə təhsili modelinin əsasını "üçtərəfli sistem" təşkil edir: təhsil prosesi yalnız məktəb və müəssisə arasında deyil, həm də sahə üzrə peşəkar assosiasiyaların və dövlət qurumlarının aktiv iştirakı ilə idarə olunur. Tələbələr vaxtlarının böyük hissəsini (həftədə 3-4 gün) ödənişli işçi kimi müəssisədə keçirir, nəzəri dərslərini isə peşə məktəblərində alırlar.

Bu sistemdə tələbələr müəssisələrlə rəsmi əmək müqaviləsi bağlayır və təhsil müddətində maaş alırlar. İsveçrəni fərqləndirən əsas məqamlardan biri isə "sahə mərkəzləri"ndə keçirilən intensiv kurslardır. Bu mərkəzlərdə tələbələr yalnız konkret şirkətin iş prinsiplərini deyil, bütövlükdə sənaye üzrə qəbul olunmuş ümumi peşə standartlarını mənimsəyirlər. Beləliklə, onların bacarıqları bir müəssisə ilə məhdudlaşmır və ölkə üzrə tanınan peşə hazırlığı formalaşır.

Sistemin ən cəlbedici tərəfi onun "keçiriciliyi" (permeability) və karyera pillələrinin açıq olmasıdır. İsveçrədə peşə təhsili seçmək akademik inkişafdan imtina etmək anlamına gəlmir. Əksinə, gənclərin böyük hissəsi orta məktəbdən sonra məhz bu istiqaməti seçir. Peşə bacarıqlarını mənimsəyən tələbələr Federal Vocational Baccalaureate (Berufsmaturität) kvalifikasiyası əldə edərək tətbiqi elmlər universitetlərinə keçid imkanı qazanırlar. Bəzi hallarda isə əlavə hazırlıq və uyğunluq tələbləri ilə klassik universitetlərə keçid də mümkündür. Bu model praktik təcrübəni akademik inkişafla birləşdirən çevik keçid mexanizmi yaradır.

İsveçrədə peşə təhsili yalnız texniki və sənətkarlıq sahələri ilə məhdudlaşmır. Bankçılıq, sığorta, informasiya texnologiyaları, logistika, səhiyyə, əczaçılıq və biotexnologiya kimi yüksək ixtisas tələb edən sahələrdə də peşə təhsili geniş yayılmışdır. Bu səbəbdən peşə təhsili ölkədə aşağı statuslu alternativ deyil, əksinə, yüksək prestijə malik karyera başlanğıcı hesab olunur. Bir çox böyük şirkət gələcək əməkdaşlarını erkən mərhələdən hazırlamaq üçün bu sistemə ciddi investisiya yatırır.

İsveçrə modeli həm də ölkənin iqtisadi sabitliyinin mühüm dayaqlarından biridir. Müəssisələr təlim proqramlarının maliyyələşdirilməsində fəal iştirak edir, çünki onlar gələcək mütəxəssisləri öz korporativ mədəniyyətlərinə və texnoloji standartlarına uyğun yetişdirməyin strateji üstünlüyünü anlayırlar. Təhsil proqramları əmək bazarının dəyişən tələblərinə uyğun olaraq mütəmadi yenilənir və keyfiyyətə ciddi nəzarət edilir. Bunun nəticəsində İsveçrə dünyada gənclər arasında işsizlik səviyyəsinin ən aşağı olduğu ölkələrdən biri hesab olunur və peşə təhsili sistemi iqtisadiyyatın dayanıqlı inkişafında əsas rol oynayır.