Dünyanın müxtəlif ölkələrində doktorantura sistemləri qəbul qaydaları, təhsil müddəti, maliyyələşmə modelləri və elmi tələblər baxımından bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
AzEdu.az bu yazıda ABŞ, Almaniya, Böyük Britaniya, Polşa və Fransada doktorantura təhsilinin xüsusiyyətlərini, qəbul şərtlərini və tələbələrə təqdim olunan imkanları araşdırıb:
ABŞ-də tələbələr magistr oxumadan, bakalavr təhsilini başa vurduqdan dərhal sonra birbaşa doktoranturaya müraciət edə bilirlər:
Bir çox aspirantura tələbələri magistr dərəcəsini PhD (doktorantura) mərhələsinə keçid üçün ilk addım hesab edir. Lakin ABŞ təhsil sisteminin əsas xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, tələbələr magistr oxumadan, bakalavr təhsilini başa vurduqdan dərhal sonra birbaşa doktoranturaya (Direct PhD) müraciət edə bilirlər. Xüsusilə STEM sahələrində - yəni elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat istiqamətlərində bu model geniş yayılıb. Rəsmi olaraq bəzi proqramları daha qısa müddətdə bitirmək mümkün olsa da, praktikada ABŞ-də doktorantura təhsili adətən 5-7 il davam edir. Xarici tələbələr üçün isə yeni akademik sistemə, dil mühitinə və araşdırma tempinə uyğunlaşmaq səbəbindən bu müddət bəzən daha da uzana bilir.
Doktorantura proqramının ilk illərində tələbələr intensiv şəkildə dərslərdə, seminarlarda və akademik müzakirələrdə iştirak edərək nəzəri biliklərini gücləndirirlər. Bu mərhələ “pre-candidacy”, yəni namizədlikdən əvvəlki hazırlıq dövrü hesab olunur. Daha sonra tələbələr Comprehensive Exam və ya Qualifying Exam adlanan geniş ixtisas imtahanlarından keçirlər. Bu imtahanların məqsədi tələbənin artıq müstəqil elmi araşdırma aparacaq səviyyəyə çatıb-çatmadığını müəyyən etməkdir. İmtahanları uğurla tamamlayan tələbələr rəsmi şəkildə “PhD Candidate”, yəni doktorantura namizədi statusu alırlar. Əgər tələbə bu mərhələdən sonra proqramı davam etdirməzsə və ya doktoranturanı yarımçıq dayandırarsa, bəzi universitetlər ona “En-route Master’s”, yəni proqram müddətində qazanılmış magistr dərəcəsi təqdim edə bilirlər.
Kvalifikasiya mərhələsini keçdikdən sonra doktorantura təhsilinin ən vacib hissəsi başlayır. Bu dövrdə tələbələr əsas vaxtlarını müstəqil elmi araşdırmaya, məqalə yazmağa və dissertasiya hazırlamağa sərf edirlər. ABŞ universitetlərində dissertasiya mövzusu mütləq akademik rəhbər - advisor tərəfindən təsdiqlənməlidir. Yazılan elmi işdə əvvəllər dərc olunmamış orijinal ideyalar, yeni metodlar, fərqli yanaşmalar və ya elmi yenilik hesab olunan nəticələr yer almalıdır. Bu səbəbdən ABŞ-də PhD təhsili sadəcə dərs oxumaq deyil, real elmi yenilik yaratmaq prosesi hesab edilir.
Xüsusilə kompüter elmləri və mühəndislik sahələrində universitetlər standart imtahan nəticələrindən daha çox tələbənin real elmi təcrübəsinə və araşdırma bacarıqlarına diqqət yetirirlər:
ABŞ doktorantura sisteminin digər mühüm xüsusiyyəti tələbələrin universitetin elmi fəaliyyətinin bir hissəsinə çevrilməsidir. Xüsusilə STEM sahələrində doktorantlar laboratoriyalarda çalışır, professorlarla birlikdə elmi layihələr həyata keçirir, beynəlxalq konfranslarda iştirak edir və akademik məqalələr dərc etdirirlər. Buna görə də PhD proqramı bir çox hallarda adi tələbə həyatından daha çox peşəkar elmi fəaliyyət və iş təcrübəsi kimi qiymətləndirilir.
Birbaşa doktoranturaya qəbul zamanı universitetlər yalnız yüksək qiymətlərə deyil, tələbənin araşdırma potensialına da böyük önəm verirlər. Bakalavr dövründə aparılmış tədqiqatlar, laboratoriya təcrübəsi, akademik layihələr, elmi məqalələr və müəllimlərin tövsiyə məktubları qəbul prosesində mühüm rol oynayır. Xüsusilə rəqabətli universitetlər gələcəkdə uğurlu alim və tədqiqatçı ola biləcək tələbələri seçməyə çalışırlar. Bu səbəbdən yüksək GPA (orta akademik göstərici) vacib olsa da, təkbaşına kifayət etmir.
Son illərdə ABŞ universitetlərinin qəbul siyasətində də müəyyən dəyişikliklər baş verib. Əvvəllər doktoranturaya qəbul üçün vacib hesab olunan GRE (Graduate Record Examination - magistratura və doktorantura qəbul imtahanı) artıq bir çox universitetdə məcburi deyil. Xüsusilə kompüter elmləri və mühəndislik sahələrində universitetlər standart imtahan nəticələrindən daha çox tələbənin real elmi təcrübəsinə və araşdırma bacarıqlarına diqqət yetirirlər.
ABŞ-nin beynəlxalq tələbələr arasında populyar olmasının əsas səbəblərindən biri də məzuniyyətdən sonrakı geniş karyera imkanlarıdır:
ABŞ-də doktorantura proqramlarının ən cəlbedici tərəflərindən biri onların böyük hissəsinin tam maliyyələşdirilməsi, yəni “fully funded” olmasıdır. Bu proqramlarda tələbələr həm təhsil haqqından azad olunur, həm də yaşayış xərclərini qarşılamaq üçün aylıq təqaüd alırlar. Bunun qarşılığında isə doktorantlardan assistent kimi fəaliyyət göstərmələri gözlənilir. Tələbələr ya Teaching Assistant (tədris assistenti) kimi bakalavr tələbələrinin dərslərində kömək edir və imtahan yoxlayırlar, ya da Research Assistant (tədqiqat assistenti) kimi professorların elmi layihələrində iştirak edirlər. Bununla belə, maliyyələşmə imkanları universitetə və sahəyə görə dəyişə bilər. STEM sahələrində funding daha geniş yayılsa da, bəzi humanitar və sosial elmlər proqramlarında maliyyə dəstəyi daha məhdud ola bilir.
ABŞ doktorantura sistemində advisor, yəni akademik rəhbər seçimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tələbənin hansı mövzuda işləyəcəyi, neçə məqalə dərc etdirəcəyi, hansı layihələrdə iştirak edəcəyi və proqramı neçə ilə tamamlayacağı çox vaxt rəhbər professorla münasibətlərdən asılı olur. Buna görə də bir çox tələbə üçün uyğun professor tapmaq bəzən universitetin reytinqindən belə daha vacib hesab edilir.
ABŞ dünyanın ən multikultural ölkələrindən biri hesab olunur və burada müxtəlif millətlərdən olan tələbələr birlikdə təhsil alırlar. Xarici tələbələrin yeni mühitə uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün universitetlərdə xüsusi dəstək və adaptasiya proqramları fəaliyyət göstərir. ABŞ-nin beynəlxalq tələbələr arasında populyar olmasının əsas səbəblərindən biri də məzuniyyətdən sonrakı geniş karyera imkanlarıdır. Doktoranturanı başa vuran xarici tələbələr OPT (Optional Practical Training - məzun olduqdan sonra praktik işləmə icazəsi) proqramı vasitəsilə ABŞ-də işləmək hüququ əldə edirlər. STEM sahələrində bu müddət üç ilə qədər uzadıla bilir ki, bu da məzunların həm akademik sahədə, həm də texnologiya və sənaye şirkətlərində karyeralarını davam etdirməsini xeyli asanlaşdırır.
Almaniyada doktorantura sistemi daha çox birbaşa elmi araşdırmaya yönəlmiş model sayılır:
Almaniyada doktorantura səviyyəsi ümumi Avropa təhsil məkanının prinsiplərinə uyğun olaraq Boloniya sistemini izləsə də, öz strukturunda tələbələrə daha çox fərdi yanaşma təqdim edir. Bu sistemdə doktorantura yalnız magistratura təhsilinin davamı kimi deyil, həm də müstəqil və orijinal elmi araşdırma mərhələsi kimi qəbul olunur. Almaniyanın qlobal təhsil sisteminə gətirdiyi ən mühüm yeniliklərdən biri də məhz dissertasiyaya və müstəqil tədqiqata əsaslanan doktorluq modelidir. Bu yanaşma bu gün ölkədəki əksər universitetlərdə əsas akademik format hesab edilir.
Almaniyada doktorantura sistemi ABŞ-dən fərqli olaraq daha çox birbaşa elmi araşdırmaya yönəlmiş model sayılır. Burada tələbələr adətən az sayda dərs keçirlər və əsas diqqət müstəqil tədqiqat işinə ayrılır. Bu səbəbdən doktorantura təhsili bir çox hallarda klassik universitet dərslərindən daha çox peşəkar elmi fəaliyyət kimi qiymətləndirilir. Proqramın müddəti sahədən və layihənin mürəkkəbliyindən asılı olaraq dəyişsə də, əksər hallarda 3–5 il davam edir.
ABŞ-dən fərqli olaraq Almaniyada doktoranturaya qəbul üçün əksər hallarda magistr dərəcəsi tələb olunur:
Alman təhsilində iki əsas doktorantura modeli mövcuddur. Bunlardan birincisi ənənəvi PhD modelidir. Bu sistemdə tələbə öz elmi rəhbərinin rəhbərliyi altında fərdi araşdırma aparır. Alman akademik ənənəsində rəhbər professor simvolik olaraq “Doktorvater” (elmi ata) və ya “Doktormutter” (elmi ana) adlandırılır. Xüsusilə ənənəvi modeldə tələbənin mövzu seçimi, araşdırma istiqaməti və akademik inkişafı böyük ölçüdə rəhbər professorla münasibətlərdən asılı olur. Buna görə də Almaniyada bir çox tələbə əvvəlcə universitetdən daha çox uyğun professor tapmağa çalışır.
İkinci model isə son illərdə geniş yayılmış “Structured PhD” yəni strukturlaşdırılmış doktorantura proqramıdır. Bu yanaşmada tələbələr qrup şəklində qəbul olunur, müəyyən edilmiş tədris proqramı üzrə dərslərdə, seminarlarda və əlavə akademik təlimlərdə iştirak edirlər. Bu model xüsusilə beynəlxalq tələbələr üçün daha sistemli və planlı hesab olunur. Hər iki proqram növündə, xüsusilə beynəlxalq istiqamətli proqramlarda tədris əsasən ingilis dilində aparılır. Bununla belə, gündəlik həyat və rəsmi prosedurlar üçün alman dili bilmək tələbələrin uyğunlaşmasını xeyli asanlaşdırır.
ABŞ-dən fərqli olaraq Almaniyada doktoranturaya qəbul üçün əksər hallarda magistr dərəcəsi tələb olunur. Bakalavr təhsilindən birbaşa PhD proqramına keçid çox nadir hallarda mümkündür və əsasən yalnız yüksək akademik göstəriciləri olan tələbələr üçün nəzərdə tutulur. Bu baxımdan Almaniya sistemi daha çox klassik Avropa təhsil modelinə yaxın hesab edilir.
Almaniyanın mühüm üstünlüklərindən biri də universitetlə sənaye sektoru arasında güclü əməkdaşlığın olmasıdır:
Almaniyada doktorantura araşdırmaları yalnız universitetlərlə məhdudlaşmır. Tələbələr universitetlərdə, qeyri-universitet elmi institutlarında və ya böyük sənaye şirkətlərində tədqiqat apara bilirlər. Ölkədə fəaliyyət göstərən Max Planck, Fraunhofer, Helmholtz və Leibniz kimi dünya şöhrətli tədqiqat institutları doktorantlara yüksək səviyyəli laboratoriyalar və müasir elmi infrastruktur təqdim edir. Bu mərkəzlərdə çalışan tələbələr çox vaxt beynəlxalq layihələrdə iştirak edir və müxtəlif ölkələrdən olan alimlərlə birlikdə araşdırma aparırlar.
Almaniyanın mühüm üstünlüklərindən biri də universitetlə sənaye sektoru arasında güclü əməkdaşlığın olmasıdır. Xüsusilə avtomobil sənayesi, mühəndislik, süni intellekt, enerji və biotexnologiya sahələrində doktorantlar həm universitetlərdə, həm də böyük şirkətlərlə birgə layihələrdə çalışa bilirlər. Bu isə tələbələrin nəzəri biliklə yanaşı praktiki təcrübə qazanmasına və məzun olduqdan sonra iş tapmaq imkanlarının artmasına səbəb olur.
Almaniyada dövlət universitetlərində doktorantura təhsili əsasən pulsuzdur və tələbələr yalnız semestr rüsumu ödəyirlər. Maliyyə baxımından isə Almaniya fərqli bir model tətbiq edir. Doktorantların böyük hissəsi universitet və ya tədqiqat mərkəzlərində “Wissenschaftlicher Mitarbeiter” - yəni elmi işçi statusunda rəsmi şəkildə işə qəbul olunur. Bu sistem çərçivəsində tələbələr aylıq maaş alır, tibbi sığorta, pensiya fondu və digər sosial təminatlardan faydalanırlar. Alternativ olaraq DAAD (Alman Akademik Mübadilə Xidməti) və müxtəlif fondlar vasitəsilə də beynəlxalq tələbələr üçün geniş təqaüd proqramları təqdim edilir.
Doktorantura təhsilinin yekun mərhələsində tələbələr ənənəvi monoqrafiya, yəni kitab formatında dissertasiya yaza bilərlər. Bununla yanaşı, xüsusilə STEM sahələrində “Kumulyativ Dissertasiya” modeli də geniş yayılıb. Bu sistemdə tələbə beynəlxalq elmi jurnallarda dərc olunmuş bir neçə məqaləsini vahid dissertasiya işi kimi təqdim edə bilir. Bu yanaşma doktorantların akademik mühitdə daha tez tanınmasına və elmi fəaliyyətə daha erkən başlamasına imkan yaradır.
Proqramın sonunda tələbələr dissertasiyalarını şifahi müdafiə mərhələsində təqdim edirlər. Bu mərhələ bəzi universitetlərdə “Disputation” — yəni şifahi müdafiə, bəzilərində isə “Rigorosum” — geniş ixtisas imtahanı formasında keçirilir. Bu yüksək standartlı təhsil və tədqiqat sistemi Almaniyanın ən nüfuzlu universitetlərində cəmləşib. Münhen Lüdviq-Maksimilian Universiteti, Münhen Texniki Universiteti, Heidelberg Universiteti, Berlin Charité, Humboldt Universiteti, Tübingen Universiteti, Freie Berlin Universiteti, RWTH Aachen, Freiburg və Bonn universitetləri hər il minlərlə beynəlxalq doktorant üçün əsas seçimlərdən hesab olunur.
Avropanın və ABŞ-nin bir çox modelindən fərqli olaraq daha Böyük Britaniyada “qısa və fokuslanmış” tədqiqat modeli tətbiq olunur:
Böyük Britaniyada doktorantura təhsilinin ən böyük üstünlüklərindən biri onun müddətidir. Tam zamanlı PhD proqramları adətən 3 və ya maksimum 4 il davam edir. Bu sistem Avropanın və ABŞ-nin bir çox modelindən fərqli olaraq daha “qısa və fokuslanmış” tədqiqat modeli hesab olunur. Burada əsas məqsəd tələbənin vaxt itirmədən birbaşa elmi nəticə əldə etməsidir.
Britaniya doktorantura sistemi “research-intensive PhD – tədqiqat yönümlü doktorantura” modelinə əsaslanır. Yəni tələbə ilk gündən öz tədqiqat mövzusuna (research project – tədqiqat layihəsi) fokuslanır və geniş dərs proqramları və ya uzun imtahan mərhələləri (coursework - dərs mərhələsi) demək olar ki, olmur. ABŞ-dəki kimi kompleks imtahanlar və uzun akademik hazırlıq mərhələləri burada standart deyil.
Britaniya sistemində qəbul olunan tələbə çox vaxt birbaşa “PhD student - doktorantura tələbəsi” kimi deyil, əvvəlcə MPhil (Master of Philosophy - fəlsəfə magistri) statusuna qeydiyyatdan keçir. Bu mərhələ ilkin tədqiqat dövrü kimi qəbul olunur. Təxminən 9-12 ay sonra tələbə “upgrade - status yüksəldilməsi” adlı qiymətləndirmədən keçir. Bu mərhələdə onun tədqiqatı komissiya tərəfindən yoxlanılır və uyğun hesab olunarsa, tələbə rəsmi olaraq PhD statusuna yüksəldilir. Əks halda, tədqiqat MPhil dərəcəsi ilə tamamlanır.
Britaniyada doktorantura təhsili pullu sistemdir və xüsusilə beynəlxalq tələbələr üçün təhsil haqları yüksəkdir:
Qəbul prosesində ən vacib sənəd “Research Proposal - tədqiqat təklifi”dir. Bu sənəd sadəcə mövzu adı deyil, tam elmi plan hesab olunur. Burada tələbə nəyi araşdıracağını, hansı metodologiya (methodology - araşdırma üsulları) ilə işləyəcəyini və tədqiqatın elmə hansı yeniliyi gətirəcəyini izah etməlidir. Bundan əvvəl isə uyğun professorla (supervisor - elmi rəhbər) əlaqə qurmaq və ilkin razılıq almaq qəbul şansını ciddi şəkildə artırır. Magistr dərəcəsi (Master - magistr təhsili) əsas tələbdir, lakin bəzi nadir hallarda çox güclü bakalavr məzunları birbaşa PhD-yə qəbul oluna bilər.
Britaniyada doktorantura təhsili pullu sistemdir və xüsusilə beynəlxalq tələbələr üçün təhsil haqları (international tuition fees - xarici tələbə təhsil haqqı) yüksəkdir. Yerli tələbələr çox vaxt UKRI (UK Research and Innovation – Böyük Britaniya Tədqiqat və İnnovasiya qurumu) tərəfindən maliyyələşdirilir. Beynəlxalq tələbələr üçün isə əsas maliyyə mənbələri universitet daxili təqaüdlər, Chevening (Böyük Britaniya hökumət təqaüdü), Commonwealth Scholarships (Birlik ölkələri təqaüd proqramı) və sənaye ilə birgə PhD layihələridir. Tam maliyyələşdirilən (fully funded – tam maliyyəli) proqramlarda həm təhsil haqqı ödənilir, həm də tələbəyə aylıq stipend (yaşayış təqaüdü) verilir.
Doktorantura təhsilinin sonunda əsas mərhələ Viva Voce (şifahi müdafiə) hesab olunur. Bu müdafiə adətən qapalı formatda keçirilir. İmtahanda yalnız namizəd, daxili rəyçi (internal examiner - universitetdən olan imtahançı), xarici rəyçi (external examiner - başqa universitetdən mütəxəssis) və sədrlik edən (chair - prosesə nəzarət edən şəxs) iştirak edir. Müdafiə bir neçə saat davam edir və burada məqsəd təkcə nəticəni yoxlamaq deyil, həm də tələbənin elmi düşünmə və arqumentləri müdafiə etmə bacarığını qiymətləndirməkdir.
Bundan əlavə, Britaniya doktorantura sistemi “publication-based PhD - məqalə əsaslı doktorantura” modelinə də yaxınlaşır. Yəni bəzi universitetlərdə tələbədən tədqiqat dövründə beynəlxalq elmi jurnallarda (journal articles - elmi məqalələr) məqalə dərc etməsi gözlənilir. Bu, həm elmi keyfiyyəti artırır, həm də tələbənin akademik profilini gücləndirir.
Eyni zamanda universitetlər doktorantlara “transferable skills - köçürülə bilən bacarıqlar” üzrə əlavə təlimlər də verir. Bu bacarıqlara akademik yazı, təqdimat bacarığı, layihə idarəetməsi və elmi kommunikasiya daxildir. Bu yanaşma məzunların yalnız akademiyada deyil, sənaye və digər sahələrdə də işləməsini asanlaşdırır.
Ümumilikdə Böyük Britaniya doktorantura sistemi “apprenticeship model - usta-şagird modeli” kimi xarakterizə olunur. Tələbə əsasən bir elmi rəhbərin (supervisor - rəhbər professor) nəzarəti altında işləyir və bütün proses birbaşa praktiki tədqiqat üzərində qurulur.
Polşa doktorantura sisteminin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun maliyyələşmə modelidir:
Polşada doktorantura proqramları Avropa ali təhsil məkanının təməlini təşkil edən Boloniya prosesinin tələblərinə uyğun şəkildə təşkil olunur. Bu struktur uyğunluğu sayəsində Polşada verilən fəlsəfə doktoru (PhD – “Doctor of Philosophy”, fəlsəfə doktoru) dərəcəsi beynəlxalq akademik mühitdə geniş şəkildə tanınır və bir çox ölkələrdə qəbul edilir. Bununla belə, bu tanınma daha çox akademik ekvivalentlik səviyyəsində olur; yəni bəzi ölkələrdə diplomun rəsmi tanınması üçün ayrıca nostrifikasiya (diplomun rəsmi tanınması prosesi) tələb oluna bilər. Polşa universitetlərinin böyük hissəsi Avropa Kredit Transfer Sistemini (AKTS – “European Credit Transfer System”, Avropa kredit sistemi) tətbiq edərək təhsilin beynəlxalq müqayisəliliyini asanlaşdırır.
Ölkədə aparılan təhsil islahatlarından sonra ənənəvi kafedra əsaslı sistem ləğv edilərək “Doktorantura Məktəbləri” (Szkoły Doktorskie – doktorantura məktəbləri) modeli tətbiq olunub. Bu modeldə doktorantlar artıq birbaşa kafedralara bağlı olmur, mərkəzləşdirilmiş proqramlar çərçivəsində təhsil alırlar. Tam zamanlı təhsil (studia stacjonarne – əyani təhsil) adətən 3–4 il davam edir və əsas diqqət birbaşa elmi tədqiqatlara yönəlir. Bəzi universitetlərdə qiyabi təhsil (studia niestacjonarne – qiyabi təhsil) imkanı da olsa da, hazırkı sistemdə əsas prioritet əyani və maliyyələşdirilən doktorantura proqramlarına verilir.
Polşa doktorantura sisteminin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun maliyyələşmə modelidir. Dövlət universitetlərinin doktorantura məktəblərinə qəbul olunan tələbələr təhsil haqqından tam azad edilir və aylıq dövlət təqaüdü alırlar. Bu doktorantlar çox vaxt “early-stage researcher – ilkin mərhələ tədqiqatçısı” statusunda qəbul olunurlar. Lakin bu maliyyə dəstəyi avtomatik və sabit deyil; tələbənin elmi inkişafı və tədqiqat nəticələri onun təqaüdünün davamlılığında həlledici rol oynayır.
Son illərdə Polşada xarici tələbələr üçün ingilis dilli doktorantura proqramlarının sayı artıb:
Təhsilin gedişində ən kritik mərhələlərdən biri “Mid-term evaluation – aralıq qiymətləndirmə” adlanan yoxlama mərhələsidir. Adətən ikinci ilin sonunda doktorant öz fərdi tədqiqat planını və əldə etdiyi nəticələri xüsusi qiymətləndirmə komissiyasına təqdim edir. Xarici ekspertlərin də iştirak etdiyi bu mərhələ proqramın ən ciddi süzgəclərindən biri hesab olunur. Qiymətləndirmədən uğurla keçməyən tələbələr doktorantura proqramından xaric edilə bilər, bu isə sistemin yüksək akademik tələbkarlığını göstərir.
Polşada doktorantlar təkcə universitetlərdə deyil, həm də Polşa Elmlər Akademiyası (PAN – Polish Academy of Sciences, Polşa Elmlər Akademiyası) institutlarında tədqiqat aparmaq imkanına malikdirlər. Bu institutlar universitetlərdən daha çox fundamental və tətbiqi elmi araşdırmalara yönəlmiş güclü tədqiqat mərkəzləri hesab olunur. Doktorantlar burada beynəlxalq layihələrdə iştirak edir və müxtəlif ölkələrdən olan alimlərlə birgə işləmək imkanı əldə edirlər.
Dissertasiya mərhələsində tələbələr ya klassik monoqrafiya (kitab formatında elmi iş), ya da “Kumulyativ Dissertasiya” (məqalə əsaslı dissertasiya) təqdim edə bilirlər. Xüsusilə STEM sahələrində beynəlxalq jurnallarda dərc olunmuş məqalələrin birləşdirilməsi daha geniş yayılıb. Proqramın yekun mərhələsi isə şifahi müdafiədir. Bu mərhələ Böyük Britaniyadakı “viva voce – şifahi müdafiə” sisteminə bənzəyir və tələbə öz tədqiqatını komissiya qarşısında müdafiə edir. Bəzi universitetlərdə müdafiə tam açıq ictimai formatda keçirilə bilsə də, bəzi hallarda daha məhdud, yalnız komissiya üzvləri ilə də aparıla bilər.
Son illərdə Polşada xarici tələbələr üçün ingilis dilli doktorantura proqramlarının sayı artıb. Lakin gündəlik həyat və inzibati proseslərdə polyak dili bilmək hələ də ciddi üstünlük sayılır. Ümumilikdə Polşa doktorantura sistemi “tam maliyyələşdirilən, lakin ciddi akademik nəzarət və yüksək performans tələb edən” model kimi xarakterizə olunur.
Amerika və ya bəzi Avropa ölkələrindən fərqli olaraq, Fransada tələbəni “doktorantura proqramlarına” qəbul edən mərkəzləşdirilmiş sistem yoxdur:
Fransada doktorantura təhsili fərdi elmi məsuliyyət və ciddi akademik hazırlıq üzərində qurulub. Amerika və ya bəzi Avropa ölkələrindən fərqli olaraq, Fransada tələbəni birbaşa və əvvəlcədən formalaşdırılmış ümumi “doktorantura proqramlarına” qəbul edən mərkəzləşdirilmiş sistem yoxdur. Burada əsas yanaşma ondan ibarətdir ki, tələbə ilk növbədə öz tədqiqat mövzusunu müəyyənləşdirir, elmi konsepsiyasını formalaşdırır və bu mövzuya rəhbərlik etməyə razı olan professor (elmi rəhbər) tapır. Yalnız bundan sonra universitet və doktorantura məktəbi tərəfindən rəsmi qəbul prosesi başlanır.
Bu səbəbdən Fransada doktoranturaya qəbul “research project-based PhD – tədqiqat layihəsinə əsaslanan doktorantura” modeli kimi xarakterizə olunur. Yəni qəbul qərarı təkcə sənədlərdən deyil, həm də elmi uyğunluqdan və potensial rəhbərin razılığından asılıdır. Xüsusilə beynəlxalq tələbələr çox vaxt magistr təhsillərinin son mərhələsində artıq professorlarla əlaqə quraraq mövzu üzərində işləməyə başlayırlar.
Fransada doktoranturaya qəbul üçün əsas şərt magistr dərəcəsi (Master – magistr təhsili) və ya ona ekvivalent ali təhsil diplomuna sahib olmaqdır. Buna görə də tələbələr, xüsusilə xarici namizədlər, adətən magistr təhsili dövründə və ya ondan əvvəl doktorantura üçün elmi rəhbər axtarışına başlayırlar. Bu proses erkən planlaşdırma tələb edir, çünki qəbul yalnız formal sənəd prosesi deyil, həm də akademik uyğunluq əsasında formalaşır.
Ümumilikdə Fransa doktorantura sistemi yalnız akademik dərəcə deyil, həm də elmi və peşəkar karyeraya hazırlıq mərhələsi kimi qəbul olunur:
Fransada universitetlər və elmi laboratoriyalar “Écoles Doctorales – doktorantura məktəbləri” vasitəsilə koordinasiya olunur. Bu strukturlar müxtəlif laboratoriyaları və tədqiqat qruplarını birləşdirərək doktorantura təhsilini təşkil edir. Proqramların standart müddəti adətən 3 ildir və bu müddət dövlət tərəfindən ciddi şəkildə tənzimlənir. Tədqiqatın uzadılması yalnız xüsusi elmi komissiyanın (monitorinq və qiymətləndirmə qrupu) əsaslandırılmış icazəsi ilə mümkündür.
Maliyyələşmə baxımından Fransada doktorantura sahələr arasında fərqlidir. Təbiət və texniki elmlərdə (fizika, kimya, biologiya, riyaziyyat, mühəndislik) doktoranturaya qəbul üçün adətən maliyyə təminatı mütləq şərtdir. Yəni tələbə ya dövlət, ya universitet, ya da sənaye tərəfindən maliyyələşdirilməlidir. Sosial və humanitar elmlərdə isə bəzi hallarda tələbələr şəxsi maliyyə və ya yarımştat işlərlə də doktorantura edə bilirlər, lakin bu daha məhdud və çətin bir yoldur.
Fransada ən əsas maliyyələşmə forması “Contrat Doctoral - doktorantura müqaviləsi”dir. Bu sistemdə doktorant universitetin rəsmi əməkdaşı hesab olunur, aylıq maaş alır və sosial təminat (sığorta və əmək hüquqları) əldə edir. Bəzi hallarda bu müqavilə çərçivəsində doktorant həm də dərs demək və ya laboratoriyada assistentlik kimi əlavə akademik vəzifələr yerinə yetirir.
Bundan əlavə, doktorantlar müxtəlif qrantlar (elmi maliyyə dəstəyi) və beynəlxalq proqramlar vasitəsilə də maliyyə əldə edə bilirlər. Xüsusilə Marie Skłodowska-Curie Actions - Avropa İttifaqının tədqiqatçı dəstək proqramı doktorantlara əlavə maliyyə və beynəlxalq tədqiqat imkanları təqdim edir.
Fransada mühüm doktorantura modellərindən biri də CIFRE (Conventions Industrielles de Formation par la Recherche - sənaye ilə birgə tədqiqat müqaviləsi) proqramıdır. Bu modeldə doktorant birbaşa şirkətdə işləyir, lakin eyni zamanda universitetlə bağlı elmi araşdırma aparır. Maaş şirkət tərəfindən ödənilir və tələbə həm sənaye təcrübəsi, həm də akademik tədqiqat təcrübəsi qazanır. Bu model xüsusilə mühəndislik və texnologiya sahələrində geniş yayılıb.
Digər mühüm model isə Cotutelle - müştərək doktorantura sistemidir. Bu sistemdə tələbə eyni vaxtda iki universitetin (Fransa və başqa bir ölkənin universiteti) rəhbərliyi altında tədqiqat aparır və nəticədə birgə doktorluq dərəcəsi (joint PhD - birgə elmi dərəcə) əldə edə bilir. Bu model beynəlxalq akademik əməkdaşlığı gücləndirən ən vacib mexanizmlərdən biridir.
Doktorantura təhsilinin sonunda tələbələr dissertasiyalarını müdafiə edirlər. Bu müdafiə prosesi elmi nəticələrin komissiya qarşısında təqdim edilməsi və sualların cavablandırılması formasında keçirilir və Böyük Britaniyadakı “viva voce – şifahi müdafiə” sisteminə bənzəyir. Ümumilikdə Fransa doktorantura sistemi yalnız akademik dərəcə deyil, həm də elmi və peşəkar karyeraya hazırlıq mərhələsi kimi qəbul olunur. Son illərdə universitetlər doktorantlara təkcə elmi bilik deyil, həm də layihə idarəetməsi, elmi yazı və kommunikasiya bacarıqları (transferable skills – köçürülə bilən bacarıqlar) qazandırmağa xüsusi diqqət yetirirlər.
