Məktəblərdə şagirdlərə tətbiq olunan cəza tədbirləri dünya üzrə ən çox müzakirə edilən pedaqoji və hüquqi mövzulardan biri hesab olunur.
Bir sıra ölkələrdə fiziki cəza tamamilə qadağan edilsə də, bəzi dövlətlərdə nizam-intizamın qorunması məqsədilə bu üsullar hələ də tətbiq edilir.
Dünyanın müxtəlif ölkələrində məktəblərdə istifadə olunan cəza tədbirləri isə həm yanaşma, həm də sərtlik baxımından bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir.
AzEdu.az dünyada məktəblərdə şagirdlərə qarşı tətbiq olunan cəza tədbirlərini araşdırıb:
Sinqapurda məktəblərdə fiziki cəza yalnız oğlan şagirdlərə tətbiq olunur və bu, qanunla tənzimlənən rəsmi bir prosesdir. 2026-cı ilin may ayında hökumət bullying (zorakılıq) hadisələrinə qarşı bu cəzanı daha da gücləndirib. Qanuna əsasən, zorakılıq edən oğlan şagirdlərə ən son çarə olaraq 3 zərbəyə qədər çubuq cəzası verilə bilər. Lakin bu cəza hər müəllim tərəfindən deyil, yalnız direktorun icazəsi ilə səlahiyyətli şəxslər tərəfindən, şagirdin sağlamlıq və psixoloji vəziyyəti nəzərə alınaraq icra edilir. Qız şagirdlərə qarşı fiziki cəza tətbiqi isə Sinqapur qanunvericiliyi ilə qəti qadağandır. Onlar, məktəbdən uzaqlaşdırma və ya davranış qiymətinin aşağı salınması kimi digər cəzalarla üzləşirlər.
Cənubi Koreyada 2021-ci ildə mülki məcəlləyə edilən dəyişikliklə valideynlərin və müəllimlərin uşaqlara fiziki cəza vermə hüququ rəsmən ləğv edilib. Lakin son illərdə məktəblərdə müəllimlərə qarşı hörmətsizliyin və şagird zorakılığının artması fonunda, bəzi mühafizəkar qruplar intizam tədbirlərinin yenidən sərtləşdirilməsini tələb edirlər. Hazırda Koreyada fiziki cəza qadağan olsa da, "mənəvi cəzalar" – məsələn, şagirdin hamının qarşısında üzr istəməsi, ictimai faydalı işlərə cəlb edilməsi və ya uzunmüddətli uzaqlaşdırma kimi tədbirlər çox sərt şəkildə tətbiq olunur.
Sinqapurun qonşusu olan Malayziyada da "çubuqla döymə" hələ də rəsmi intizam qaydalarına daxildir. Malayziya Təhsil Nazirliyinin qaydalarına görə, ciddi intizamsızlıq edən (narkotik, siqaret, zorakılıq, hörmətsizlik) şagirdlərə müəyyən limitlər daxilində fiziki cəza verilə bilər. Sinqapurdan fərqli olaraq, burada bəzi hallarda cəza bütün sinfin qarşısında deyil, xüsusi otaqlarda icra olunur ki, bu da şagirdin ləyaqətinin alçaldılmaması prinsipi ilə izah edilir.
Afrikanın bir çox ölkəsində, xüsusilə Nigeriyada məktəblərdə fiziki cəza geniş yayılıb. Nigeriya qanunvericiliyi müəllimlərə şagirdləri "ağıllı həddə" fiziki olaraq cəzalandırmağa icazə verir. Bu, adətən ələ və ya arxaya çubuqla vurmaq şəklində olur. Keniya kimi ölkələrdə fiziki cəza rəsmən qadağan edilsə də, son hesabatlar göstərir ki, kənd yerlərindəki məktəblərdə müəllimlər hələ də intizamı qorumaq üçün bu üsuldan istifadə edirlər. 2026-cı il üçün verilən məlumatlara görə, bu bölgələrdə fiziki cəza alan şagirdlərin nisbəti hələ də təqribən 70%-dən yuxarıdır.
ABŞ-nin bəzi ştatlarında (xüsusilə cənub ştatlarında, məsələn Missisipi, Alabama, Texas) dövlət məktəblərində fiziki cəza (paddling – taxta kürəklə vurma) hələ də leqaldır. Hər il on minlərlə amerikalı şagird bu növ cəzaya məruz qalır. Valideynlər bəzən tədris ilinin başında övladlarına fiziki cəza verilməsinə razılıq verən sənədlər imzalayırlar. Şimal ştatlarında isə bu təcrübə tamamilə qadağandır və cinayət hesab olunur.
Bəzi Orta Şərq ölkələrində, xüsusilə daha mühafizəkar sistemə malik bölgələrdə (məsələn, Əfqanıstanın bəzi hissələri və ya keçmişdə Səudiyyə Ərəbistanı) qamçılama və ya şallaqla vurma kimi cəza növləri müzakirə mövzusu olub. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, Səudiyyə Ərəbistanı son illərdə apardığı islahatlarla məktəblərdə və məhkəmələrdə şallaq cəzasını böyük ölçüdə ləğv edib. Buna baxmayaraq, bəzi bölgələrdə "təazir" (hakimin və ya müəllimin təqdirinə qalan cəza) çərçivəsində sərt fiziki tədbirlər hələ də qalmaqdadır.
Avropa Birliyi ölkələrinin demək olar ki, hamısında və xüsusilə İsveç (dünyada uşaqlara qarşı fiziki cəzanı qadağan edən ilk ölkə, 1979), Finlandiya və Norveçdə uşağa qarşı hər hansı fiziki təmas cəza növü kimi qəti qadağandır. Bu ölkələrdə ən sərt cəza şagirdin psixoloqla görüşməsi, sosial xidmətlərə cəlb olunması və ya məktəbdən kənarlaşdırılmasıdır. Onlar hesab edirlər ki, fiziki cəza uşağın beynində zorakılığı "problemlərin həlli yolu" kimi kodlaşdırır.
Pakistanda məktəblərdə fiziki cəza (adətən "maar" adlanır) rəsmi olaraq qadağan edilsə də, reallıqda hələ də çox sərt tətbiq olunur. 2021-ci ildə İslamabadda qəbul edilən yeni qanunla uşaqlara qarşı hər növ fiziki zorakılıq cinayət hesab edilsə də, ölkənin ucqar əyalətlərində, xüsusilə dini məktəblərdə (mədrəsələrdə) şagirdlərin ayaqlarından asılması və ya ağır çubuq zərbələri ilə cəzalandırılması hallarına rast gəlinir.
Yaponiyada fiziki cəza (taibatsu) 1947-ci ildən bəri qanunla qadağandır və 2020-ci ildə bu qanun daha da sərtləşdirilib. Lakin Yaponiyada cəzalar fiziki ağrıdan daha çox sosial və akademik təzyiq üzərində qurulub. Müəllimlər şagirdin "Naishinsho" adlı şəxsi rekord sənədinə mənfi rəylər yazmaqla onu hədələyirlər; bu sənəd şagirdin gələcəkdə universitetə qəbul olmasına birbaşa təsir edir. Həmçinin, şagirdin bütün sinif qarşısında təmizlik işlərinə cəlb edilməsi və ya qrupdan təcrid olunması (ostrasizm) Yaponiyada ən ağır psixoloji cəza növlərindən biri hesab olunur.
Hindistanda 2009-cu ildə qəbul edilmiş "Uşaqların Pulsuz və Məcburi Təhsil Hüququ Aktı" hər növ fiziki və psixoloji təhqiri qadağan edir. Buna baxmayaraq, Hindistanın kənd yerlərində şagirdlərin günəş altında saatlarla diz üstə saxlanılması, ağır çantalarla "yarasa" vəziyyətində dayanmağa məcbur edilməsi (murga position) kimi arxaik cəzalar hələ də qalmaqdadır. Bu cəzalar şagirdin həm fiziki dözümünü sınağa çəkir, həm də onu sinif yoldaşları qarşısında alçaldır.
Şərqi Afrikada yerləşən Tanzaniya, dünyada məktəblərdə çubuq cəzasının (corporal punishment) ən rəsmi və qanuni olduğu ölkələrdən biridir. Burada təhsil qaydaları direktorlara şagirdin intizamsızlığına görə ona çubuqla zərbə endirməyə birbaşa icazə verir. Hətta bəzi hallarda regional rəsmilər məktəblərə gələrək şagirdləri toplu şəkildə cəzalandırırlar. Hökumət bu metodun şagirdlərin nailiyyətlərini artırdığını iddia edir, lakin beynəlxalq insan haqları qrupları buna qarşı kəskin mübarizə aparır.
Avropanın ən böyük ölkələrindən biri olan Fransada məktəblərdə fiziki cəza uzun illər idi ki, qeyri-rəsmi olaraq "tərbiyə üsulu" kimi qəbul edilirdi. Lakin 2019-cu ildə Fransa parlamenti "Məktəbdə və Ailədə Şiddətə Qarşı Qanun" qəbul edərək hər növ fiziki cəzanı, o cümlədən yüngül şilləni belə qadağan etdi. İndi Fransada müəllimlər şagirdi cəzalandırmaq üçün onu "təhlükəli davranış" bəhanəsi ilə dərsdən çıxara və ya valideynləri ilə birlikdə xüsusi etik komissiyaya dəvət edə bilərlər.
