Son zamanlar siniflərdə şagird sıxlığı ilə bağlı məsələ ictimaiyyət arasında geniş müzakirələrə və narahatlığa səbəb olub. Xüsusilə Bakı, Sumqayıt və Gəncə kimi iri şəhərlərdə siniflərdə şagird sayının artması daha çox diqqət çəkir. Rəsmi mənbələrə əsasən, orta ümumi təhsil müəssisələrində siniflər üzrə şagird sayı adətən 20-30 nəfər arasında müəyyən edilir, lakin bəzi hallarda bu göstərici 36-38 nəfərə qədər yüksələ bilir.
Bu vəziyyətdə sual yaranır: bəs dünya ölkələrində vəziyyət necədir?
AzEdu.az bu mövzu ilə bağlı beynəlxalq təcrübəni araşdıraraq müxtəlif ölkələrdə siniflərdə şagird sayına dair ümumi tendensiyaları təqdim edir:
Almaniyada təhsil sistemi mərkəzləşdirilməmiş şəkildə idarə olunur və bu səbəbdən sinif ölçüləri hər bir federal əyalət tərəfindən ayrıca tənzimlənir. Bununla belə, Almaniya Təhsil Nazirləri Konfransı (Kultusministerkonferenz - KMK) tərəfindən təqdim olunan ümumi çərçivə və OECD (İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı) statistikası göstərir ki, ölkə üzrə orta göstəricilər sabit qalır.
Rəsmi statistikaya əsasən, ibtidai təhsildə siniflər adətən 20-25 şagird, orta və yuxarı siniflərdə isə təxminən 25-28 şagird səviyyəsində saxlanılır. KMK sənədlərində vurğulanır ki, sinifdə şagird sayı 30-u keçdiyi hallarda məktəblər əlavə tədbirlər görməlidir. Bu tədbirlərə sinfin bölünməsi və ya dərs prosesinə əlavə müəllim (assistant teacher) cəlb edilməsi daxildir.
Xüsusilə inklüziv təhsil tətbiq olunan siniflərdə bu göstəricilər daha aşağı saxlanılır. Fiziki və ya öyrənmə çətinliyi olan şagirdlərin iştirak etdiyi siniflərdə optimal say 15-18 şagird hesab olunur. Bu yanaşma Almaniyanın fərdi tədris modelinə üstünlük verdiyini göstərir.
Çin dünyada ən böyük təhsil sistemlərindən birinə malikdir və bu səbəbdən sinif otaqlarında şagird sıxlığı tarixən yüksək olub. Ölkənin böyük əhalisi və urbanizasiya səviyyəsinin artması məktəblərdə şagird sayının çox olmasına birbaşa təsir göstərib. Xüsusilə şəhər məktəblərində siniflərin həddindən artıq dolu olması uzun illər təhsil sisteminin əsas problemlərindən biri hesab olunub.
Rəsmi normativlərə əsasən, ibtidai təhsildə siniflərdə şagird sayı orta hesabla təxminən 45 nəfər, orta təhsil pilləsində isə təxminən 50 nəfər kimi qəbul olunub. Bu göstəricilər inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə xeyli yüksəkdir və beynəlxalq standartlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Bununla yanaşı, praktikada bəzi məktəblərdə bu limitlər də aşılır. Xüsusilə sıx məskunlaşmış bölgələrdə “böyük siniflər” adlanan qruplarda şagird sayı 60-70 nəfərə qədər yüksələ bilir. Bu cür şəraitdə müəllimin hər bir şagirdə fərdi yanaşması çətinləşir və tədris prosesi daha çox ümumi izah üzərində qurulur.
Son illərdə Çin hökuməti bu problemi azaltmaq məqsədilə genişmiqyaslı təhsil islahatlarına başlayıb. Yeni siyasət çərçivəsində əsas hədəf sinif ölçüsünü tədricən azaltmaq və 45 şagirddən aşağı səviyyəyə endirməkdir. Bu məqsədlə yeni məktəblərin tikilməsi, müəllim sayının artırılması və təhsil infrastrukturunun genişləndirilməsi istiqamətində addımlar atılır.
Fransada sinif sıxlığı dövlət siyasətinin əsas prioritet istiqamətlərindən biridir. Fransa Təhsil Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən islahatlara əsasən, sosial-iqtisadi baxımdan həssas bölgələrdə yerləşən məktəblər üçün xüsusi yanaşma tətbiq edilir.
Bu bölgələr “REP” və “REP+” (təhsil prioritet zonaları) kimi tanınır və burada ibtidai təhsilin ilk mərhələsində (1-ci və 2-ci siniflər) sinif ölçüsü 12 şagirdə qədər azaldılıb. Bu, Avropa üzrə ən radikal sinif kiçiltmə siyasətlərindən biri hesab olunur.
Standart bölgələrdə isə sinif ölçüsü 23-24 şagird aralığındadır. Bununla yanaşı, yuxarı siniflərdə (lisey səviyyəsində) bu rəqəm 30-35 şagirdə qədər yüksələ bilər. Fransa modeli göstərir ki, dövlət erkən təhsildə kiçik sinifləri prioritet hesab edir.
Finlandiya təhsil sistemi dünyada ən effektiv modellərdən biri hesab olunur və burada sinif ölçüsünə xüsusi diqqət yetirilir. Rəsmi qanunvericilikdə sərt maksimum limit müəyyən edilməsə də, pedaqoji yanaşmaya əsasən siniflərdə şagird sayının 20 nəfərdən çox olmaması tövsiyə edilir.
Praktikada isə ibtidai və aşağı orta təhsil pilləsində siniflər adətən 18-20 şagird aralığında olur. Bu yanaşma müəllimə hər bir şagirdin fərdi inkişafını izləməyə və zəif tərəfləri vaxtında aradan qaldırmağa imkan verir. Finlandiya modelində keyfiyyətli təhsil məhz kiçik siniflər və yüksək müəllim hazırlığı ilə təmin olunur.
Amerika Birləşmiş Ştatlarında sinif ölçüləri federal səviyyədə deyil, ştatlar tərəfindən müəyyən edilir. Bir çox ştatlarda sinif sıxlığının azaldılması proqramları tətbiq olunur. Məsələn, Kaliforniya və Florida kimi ştatlarda ibtidai siniflərdə şagird sayı 18-22 nəfər ilə məhdudlaşdırılır. Orta və yuxarı təhsil səviyyəsində isə bu limit 25-27 şagird təşkil edir.
Bu limitlərin aşılması hallarında məktəblər maliyyə cərimələri ilə üzləşə və ya dövlət maliyyələşməsindən məhrum ola bilər. ABŞ modelində diqqət yalnız sinif ölçüsünə deyil, həm də şagird başına düşən sahəyə və əlavə müəllim köməkçilərinin mövcudluğuna yönəldilir.
Estoniya Avropada ən uğurlu təhsil modellərindən biri hesab olunur. Qanunvericiliyə əsasən, əsas təhsil pilləsində (1–9-cu siniflər) sinif ölçüsü maksimum 24 şagird ilə məhdudlaşdırılır.
Estoniyanın fərqləndirici xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu limit yalnız formal deyil, praktikada da qorunur. Bundan əlavə, rəqəmsal təhsil sistemləri sayəsində şagirdlər fərdi tədris planları ilə işləyir.
Əgər sinifdə xüsusi qayğıya ehtiyacı olan şagird varsa, qanun bu limiti daha da aşağı salmağa imkan verir. Bu yanaşma təhsildə inklüzivlik və fərdiləşdirmənin prioritet olduğunu göstərir.
Cənubi Koreya təhsil sistemi yüksək nəticələri ilə seçilsə də, sinif ölçüləri OECD ortalamasından bir qədər böyükdür. İbtidai siniflərdə şagird sayı adətən 23-25 nəfər, orta təhsil pilləsində isə 25-30 nəfər arasında dəyişir.
Son illərdə hökumət sinif ölçülərini azaltmaq istiqamətində addımlar atsa da, hələ də nisbətən böyük siniflər mövcuddur. Bununla belə, güclü dərs proqramları, yüksək intizam və əlavə hazırlıq sistemi (kurslar və repetitorluq) bu vəziyyətin mənfi təsirlərini qismən kompensasiya edir.
Yaponiya inkişaf etmiş ölkə olsa da, sinif ölçülərinin nisbətən böyük olduğu modellərdən birinə malikdir. İbtidai təhsildə siniflər adətən 25-28 şagird, orta təhsildə isə 30-a yaxın və ya bir qədər artıq olur.
Buna baxmayaraq, Yaponiya təhsil sistemi yüksək akademik nəticələr əldə edir. Bu, əsasən güclü tədris proqramları, müəllimlərin yüksək peşəkarlığı və şagirdlərdə formalaşdırılan məsuliyyət hissi ilə izah olunur.
Yaponiya nümunəsi göstərir ki, böyük siniflər həmişə aşağı nəticə demək deyil, lakin bu model müəllimdən daha çox əmək və sistemli yanaşma tələb edir.
Türkiyədə sinif ölçüləri Milli Təhsil Nazirliyinin (MEB) “Norm Kadro” qaydaları ilə müəyyən edilir. Bu qaydalara əsasən, standart sinif ölçüsü təxminən 30 şagird kimi nəzərdə tutulur və hüquqi baxımdan bir sinifdə şagird sayı 40 nəfəri keçməməlidir.
Əgər bu limit aşılırsa, qanunvericiliyə görə yeni sinif (şöbə) açılması məcburidir. Lakin praktiki vəziyyət regionlara görə ciddi şəkildə dəyişir. Böyük şəhərlərdə, xüsusilə İstanbul, Ankara və İzmir kimi metropollarda siniflərdə şagird sayı tez-tez 35-40 nəfərə çatır.
Bunun əksinə olaraq kənd və az əhalili bölgələrdə bu göstərici 15-20 şagird arasında dəyişir. Türkiyə hökuməti son illərdə “tam gün təhsil” modelinə keçid edərək sinif sıxlığını azaltmağı və Avropa standartlarına (təxminən 25 şagird) yaxınlaşdırmağı hədəfləyir. Bu, ölkədə struktur islahatların davam etdiyini göstərir.
Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, siniflərdə şagird sıxlığı məsələsi bir çox ölkələrin təhsil sistemində aktual problem olaraq qalır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, sinif ölçüləri ölkədən ölkəyə dəyişsə də, ümumi tendensiya daha kiçik siniflərin tədris keyfiyyətinə müsbət təsir göstərməsi istiqamətində formalaşır. Mövcud vəziyyətin yaxşılaşdırılması üçün müxtəlif ölkələrdə siniflərin bölünməsi, əlavə müəllimlərin cəlb edilməsi və təhsil infrastrukturunun genişləndirilməsi kimi tədbirlər həyata keçirilir.
