Modern çağda uzmanlık seçimi sadece bir yükseköğretim kurumuna kabul edilmek değil, aynı zamanda kişinin gelecekteki meslek hayatını, kariyer fırsatlarını ve iş piyasasındaki konumunu belirleyen önemli bir karardır.
Birçok aday, uzmanlık seçerken kişisel ilgi ve yeteneklerinden, mesleğe yatkınlığından çok, topladığı kabul puanını esas alır. Bazıları ise seçim sırasında sadece geçiş puanına dikkat eder.
Sonuç olarak gençler, arzuladıkları ve potansiyellerine uygun alanlar yerine, topladıkları puanın imkan verdiği uzmanlıklara yönelirler.
Konuyla ilgili AzEdu.az'a konuşan eğitim uzmanı Vüsət Əzizov, Azerbaycan'da uzmanlık seçimi sırasında puan faktörünün ön plana çıkmasının birkaç nedeni olduğunu belirtti:
“Toplumda yükseköğretime kabul edilmek ve yüksek puan toplamak hala başarının temel göstergelerinden biri olarak kabul ediliyor. Bazı aileler için çocuklarının hangi alanda kendini gerçekleştireceği değil, hangi üniversiteye ve uzmanlığa kabul edileceği daha çok önem taşıyor. Bu durumda adayın kişisel ilgi alanları, potansiyeli ve mesleki hedefleri ikinci plana atılıyor.
Diğer önemli bir neden ise iş piyasası hakkında yeterli bilgiye sahip olunmamasıdır. Adayların çoğu, seçtikleri uzmanlığın gelecekteki perspektifleri, iş imkanları, maaş ve kariyer gelişimi hakkında yeterli bilgiye sahip değildir. Bu nedenle daha çok kabul puanına, uzmanlığın toplumdaki itibarına ve ebeveynlerinin tavsiyelerine dayanırlar.
Bu yaklaşım gelecekte hem bireysel hem de ekonomik sorunlara yol açabilir. Çünkü insan ilgi duymadığı ve yeteneklerine uygun olmayan bir alanda eğitim aldığında o meslekte başarılı olmakta zorlanır. Bu tür mezunların bir kısmı uzmanlık alanında çalışmak istemez, diğerleri ise ek eğitim almak veya yeniden uzmanlaşmak zorunda kalır. Sonuç olarak insan sermayesinden verimli bir şekilde yararlanılamaz ve iş piyasasında uzmanlık uyumsuzluğu ortaya çıkar.”
Aday seçtiği uzmanlığın gelecekteki imkanlarını da bilmelidir:
“Örneğin, herhangi bir uzmanlık alanında mezunların yüzde kaçının kendi alanında çalıştığı, ortalama maaş, işe yerleşme süresi, devlet ve özel sektördeki istihdam imkanları hakkında bilgiler adaylara sunulsa, seçim daha doğru bir şekilde yapılabilir.
Bunun için tek ve erişilebilir bir elektronik platformun oluşturulmasını uygun görüyorum. Platformda üniversiteler ve uzmanlık alanlarına göre mezunların istihdam istatistikleri, maaş göstergeleri, işverenlerin talepleri ve kariyer perspektifleri düzenli olarak güncellenmelidir. Bu bilgiler reklam niteliği taşımamalı, gerçek istatistiklere dayanmalıdır.
Böyle bir mekanizma iş piyasasında kadro dengesinin oluşmasına da yardımcı olabilir. Gençler hangi alanlarda uzman eksikliği olduğunu, hangi yönlerde rekabetin yüksek olduğunu önceden görebilirler. Böylece yükseköğretime kabul süreci ile iş piyasasının gerçek talepleri arasındaki bağlantı güçlenir.”
Gelecekteki meslek seçimi sadece kazanca bağlı olmamalıdır:
“Ancak bir noktayı da unutmamak gerekir: uzmanlık seçimini sadece maaş ve istihdam göstergeleriyle sınırlamak doğru değildir. Kişisel ilgi, yetenek ve mesleğe uygunluk da temel kriterler olarak kalmalıdır.
Yüksek kabul puanı toplayan adayın mutlaka yüksek geçiş puanı gerektiren bir uzmanlık seçmesi gerektiği düşüncesi yanlıştır. Kabul puanı adayın sınavda gösterdiği akademik sonucu ifade eder, ancak hangi meslekte daha başarılı olacağını belirlemez. Yüksek sonuç gösteren gencin mutlaka tıp, hukuk, ekonomi veya diğer yüksek geçiş puanlı uzmanlıklara yönelmesi zorunlu değildir.
Örneğin, yüksek puan toplayan bir aday veterinerliğe, ziraat mühendisliğine, toprak bilimine veya tarımın diğer yönlerine ilgi gösteriyorsa, bu seçimi desteklenmelidir. Çünkü ülkenin ekonomik gelişimi için sadece geleneksel olarak prestijli kabul edilen mesleklere değil, tarım sektörü, sanayi, mühendislik, ekoloji ve diğer stratejik alanlara da yüksek nitelikli uzmanlar gereklidir.
Bu alanlara ilgiyi artırmak için öncelikle toplumda meslek ve uzmanlıklara karşı tutum değişmelidir. Ne yazık ki, bazı alanlar hala yanlış bir şekilde düşük prestijli kabul edilmektedir. Oysa modern tarım geleneksel tarımdan oldukça farklıdır. Bu alanda yapay zeka, drone teknolojileri, otomasyon, biyoteknoloji ve dijital yönetim gibi yönler geniş yer tutar.”
Doğru uzmanlık seçimi için okuldan başlayan destek önemlidir:
“Okullarda mesleki rehberlik çalışmaları güçlendirilmeli, öğrencilere çeşitli uzmanlıklar hakkında erken yaşlardan itibaren bilgi verilmelidir. Üniversiteler tarım ve diğer az seçilen uzmanlıklar için modern laboratuvarlar ve deneyim tabanları oluşturmalı, sanayi kuruluşlarıyla işbirliğini genişletmelidir. Öğrencilerin eğitim süresince gerçek iş ortamında deneyim kazanması sağlanmalı, stratejik önem taşıyan ve kadro eksikliği olan alanlarda burs, staj programları ve istihdam imkanları artırılmalıdır. Ayrıca bu alanlarda başarı kazanan uzmanların faaliyetleri medyada ve kamu platformlarında daha geniş bir şekilde ele alınmalıdır.
Temel amaç, yüksek puan toplayan adayı yüksek geçiş puanlı bir uzmanlığa yönlendirmek değil, potansiyelini doğru değerlendirerek uygun mesleğe yönlendirmek olmalıdır. Unutmamalıyız ki, ülkeye sadece yüksek puan toplayan mezunlar değil, kendi alanını seven, profesyonel ve rekabetçi uzmanlar gereklidir. Yükseköğretimin başarısı kabul sırasında toplanan puanla değil, mezunun gelecekte topluma ve ekonomiye verdiği katkıyla ölçülmelidir.”