Azedu.az

Yıldızlar mı çok, yoksa kum taneleri mi? - 2300 yıllık matematiksel sır

İlginç

14 Kasım 2026, 12:39
Yıldızlar mı çok, yoksa kum taneleri mi? - 2300 yıllık matematiksel sır

Arşimet 2300 yıl önce evrendeki kum tanelerinin sayısını hesaplamaya çalışırken sadece büyük sayıları ifade etmek için yeni bir sistem yaratmakla kalmamış, aynı zamanda matematiğin imkanlarını da göstermiştir.

Dünyada daha çok kum tanesi mi var, yoksa evrende yıldız mı? İlk bakışta cevabı bulmak zor görünse de, bilim insanlarının hesaplamaları bu soruya ilginç bir sonuç ortaya koyuyor. Gözlemlenebilir evrendeki yıldızların sayısının, Dünya'daki kum tanelerinin sayısından binlerce kat daha fazla olduğu ortaya çıkıyor.

AzEdu.az yabancı kaynaklara dayanarak haber veriyor ki, Dünya'daki kum tanelerinin sayısının yaklaşık 7,5 × 10¹⁸ olduğu tahmin ediliyor. 2003 yılında yapılan hesaplamalardan birine göre ise gözlemlenebilir evrende yaklaşık 7 × 10²² yıldız var.

İlginçtir ki, bu sorunun cevabını aramaya çalışanlardan biri de yaklaşık 2300 yıl önce yaşamış Yunan bilim insanı Arşimet olmuştur.

Arşimet, M.Ö. III. yüzyılda Siraküza kralı Gelon'a hitaben yazdığı ve bugün “Kum Hesaplayıcısı” (The Sand Reckoner) adıyla bilinen eserinde, evreni kumla doldurmak için ne kadar kum tanesine ihtiyaç olacağını hesaplamaya çalışmıştır.

Onun temel amacı tüm kum tanelerini tek tek saymak değildi. Arşimet, insanların “sayılamayacak kadar çok” olarak kabul ettiği devasa sayıların da matematiksel yöntemlerle ifade edilebileceğini göstermek istiyordu.

Peki Arşimet bu hesaplamayı nasıl yapmıştı?

Bilim insanı ilk olarak kum tanelerinin boyutunu belirlemek için bir varsayımda bulundu. Bir haşhaş tohumunun içine 10 bin kum tanesinin sığabileceğini kabul etti. Ayrıca 40 haşhaş tohumunun yan yana dizilmesinin yaklaşık 19 milimetre genişliğinde olduğunu hesapladı.

Bu ölçüler esasında Arşimet, çapı 19 milimetre olan küresel bir hacme yaklaşık 640 milyon kum tanesinin sığabileceğini belirledi.

Bir sonraki aşamada ise evrenin boyutunu hesaplamak gerekiyordu.

Arşimet bu sırada kendisinden önce yaşamış Sisamlı Aristarkus'un Güneş merkezli modelinden yararlandı. Bu modele göre, Dünya Güneş etrafında hareket ediyor, yıldızlar ise çok uzakta yer alan büyük bir kürede bulunuyordu.

Arşimet, yıldızların konumunda gözlemlenen değişikliklerin olmamasını, onların son derece uzakta yer almasıyla ilişkilendirdi. Bu varsayımdan yola çıkarak evrenin çapını yaklaşık iki ışık yılı olarak kabul etti.

Yapılan hesaplamalar sonucunda böyle bir evreni kumla doldurmak için yaklaşık 8 × 10⁶³ kum tanesine ihtiyaç olduğu ortaya çıktı.

Ancak Arşimet'in karşısında yeni bir sorun ortaya çıktı: O dönemde bu kadar büyük bir sayıyı nasıl ifade etmek mümkündü?

Arşimet büyük sayıları ifade etmek için yeni bir sistem yarattı:

Evreni Doldurmak İçin Gereken Kum Tanesi Sayısı Nedir?

Antik Yunanlılarda bugün kullandığımız rakamlar ve basamak sistemi mevcut değildi. Onlar sayıları alfabenin harfleriyle ifade ediyorlardı. En büyük temel birim ise 10 bine eşit olan “myriad” idi.

Bu sistemle birkaç yüz milyondan büyük sayıları ifade etmek zorlaşıyordu. Arşimet'in hesaplamaları ise bundan kat kat büyük rakamlarla çalışmayı gerektiriyordu.

Bu nedenle bilim insanı yeni bir sayı sistemi geliştirdi. İlk aşamada 100 milyona kadar olan sayıları birinci basamak olarak belirledi. Daha sonra her yeni basamağı öncekinden 100 milyon kat daha büyük olacak şekilde kurdu.

Böylece, ikinci basamağın sınırı 10¹⁶, üçüncü basamağın sınırı ise 10²⁴ oldu. Arşimet bu sistemi daha da genişleterek 1'in ardından 800 milyon sıfır gelen bir sayıyı ifade edebilecek seviyeye ulaştırdı.

İlginçtir ki, bilim insanı evrendeki kum tanelerinin sayısını hesaplarken yarattığı sistemin imkanlarından tam olarak yararlanmaya bile ihtiyaç duymadı.

Modern hesaplamalar ne gösteriyor?

Bugün gözlemlenebilir evrenin çapı yaklaşık 92 milyar ışık yılı olarak hesaplanıyor. Arşimet'in varsaydığı büyüklükteki kum taneleriyle bu kadar büyük bir mekanı doldurmak için yaklaşık 10⁹⁵ kum tanesi gerekirdi.

Buna rağmen, bu rakam bile Arşimet'in yarattığı sayı sisteminin imkanları dahilinde kalıyordu.

Böylece, Arşimet'in 2300 yıl önce yaptığı hesaplama sadece evrenin büyüklüğünü anlama çabası değil, aynı zamanda matematik tarihinde büyük sayıların ifade edilmesi açısından önemli adımlardan biri olarak kabul edilir.

Son dəqiqə! İranda yenə ara qarışdı - Silahlılar hərəkətə keçdi
Son HaberlerDaha fazla