Böyük Britaniya məktəb yeməkləri ilə bağlı yeni qaydaların gündəmə gəlməsi, xüsusilə qızardılmış qidaların məhdudlaşdırılması və desertlərə ciddi limitlərin qoyulması məktəb qidalanma siyasətinin yenidən diqqət mərkəzinə düşməsinə səbəb olub.
Bu xəbər təkcə Böyük Britaniya daxilində deyil, ümumilikdə dünyada məktəb yeməklərinin necə təşkil olunduğu barədə sualları da aktuallaşdırıb.
AzEdu.az dünyada məktəb yeməklərinin necə təşkil olunduğu araşdırıb.
Yaponiyada məktəb yeməkləri “kyūshoku” sistemi ilə təşkil olunur və bu sistem yalnız qida təminatı deyil, həm də təhsil modeli kimi qəbul edilir. Məktəb menyuları çox balanslı hazırlanır və əsasən düyü, balıq, miso şorbası, mövsümi tərəvəzlər və süd məhsullarından ibarət olur.
Yeməklər həm məktəblərin öz mətbəxlərində, həm də xüsusi qida mərkəzlərində yüksək gigiyena standartları ilə hazırlanır və hər gün təzə şəkildə çatdırılır. Uşaqlar yeməklərin paylanmasında aktiv iştirak edir, növbə ilə xidmət edir və yeməkdən sonra sinifin təmizlənməsində kömək edirlər. Bu proses “shokuiku” – qida təhsili mədəniyyətinin bir hissəsi kimi uşaqlarda məsuliyyət, intizam və sağlam qidaya hörmət hissi formalaşdırır.
Fransada məktəb yeməkləri yüksək strukturlaşdırılmış və mədəni qidalanma ənənəsinə əsaslanır. Məktəb menyuları adətən bir neçə mərhələdən ibarət olur: başlanğıc yemək (salat və ya şorba), əsas yemək (ət, balıq və ya vegetarian seçim), yan qarnir, pendir və desert. Uşaqlara yeməyi tələsmədən yemək, dadı hiss etmək və qida mədəniyyətinə hörmətlə yanaşmaq öyrədilir.
Şəkərli içkilər məktəblərdə qadağan edilib və əsas içki su hesab olunur. Fast food məhsulları menyularda yer almır, əvəzində təbii və keyfiyyətli ərzaqlara üstünlük verilir. Bu sistem uşaqlarda sağlam dad vərdişlərinin formalaşmasına və qida mədəniyyətinin güclənməsinə xidmət edir.
Finlandiyada məktəb yeməkləri dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir və bütün şagirdlər üçün pulsuz təqdim olunur. Menyular qida mütəxəssisləri tərəfindən hazırlanır və balanslı qidalanma prinsiplərinə əsaslanır. Adətən yeməklərə tərəvəz şorbaları, bişmiş kartof, balıq, toyuq, tam taxıllı çörəklər və süd məhsulları daxildir.
Finlandiyada uşaqlara seçim azadlığı qismən verilir, amma məqsəd onların sağlam qidaya yönləndirilməsidir. Məktəblərdə vegetarian seçimlər də mütləq olur və qida allergiyası olan uşaqlar üçün xüsusi menyular hazırlanır. Bu sistem uşaqlar arasında sosial bərabərliyi gücləndirən ən vacib modellərdən biri hesab olunur.
İsveçdə məktəb yeməkləri də pulsuz təqdim olunur və “hamı üçün eyni keyfiyyət” prinsipi əsas götürülür. Məktəb menyuları çox vaxt salatlar, tərəvəz yeməkləri, balıq, toyuq, şorbalar və tam taxıllı məhsullardan ibarət olur.
İsveçdə xüsusi diqqət ekoloji davamlılığa verilir. Bir çox məktəbdə orqanik məhsullar istifadə edilir və qida tullantılarının azaldılması üçün proqramlar tətbiq olunur. Şagirdlərə həm sağlam qidalanma, həm də ətraf mühitə məsuliyyət mədəniyyəti öyrədilir.
Norveçdə məktəb yeməkləri digər Skandinaviya ölkələrindən bir az fərqlənir, çünki bəzi məktəblərdə hazır isti yemək əvəzinə “lunch box” sistemi daha geniş yayılıb. Şagirdlər adətən evdən tam taxıllı çörək, pendir, balıq pastası, meyvə və tərəvəz gətirirlər.
Buna baxmayaraq, bir çox məktəbdə isti yemək proqramları da mövcuddur və menyular balıq, kartof, tərəvəz şorbaları və süd məhsullarına əsaslanır. Norveç modeli uşaqlara sadə, təbii və az işlənmiş qida vərdişi qazandırmağa fokuslanır.
ABŞ-də məktəb qidalanma sistemi “National School Lunch Program” çərçivəsində milyonlarla şagirdi əhatə edir. Sistem uzun illər ərzində kütləvi istehsal və ucuzluq prinsiplərinə əsaslansa da, son dövrlərdə daha sağlam menyulara keçid üçün islahatlar aparılır.
Məktəb menyularında hamburger, pizza, toyuq məhsulları, kartof qızartması, salatlar, süd və meyvə şirələri geniş yer alır. Bəzi bölgələrdə tam taxıllı məhsullar və təzə tərəvəzlər artırılsa da, regionlar arasında keyfiyyət fərqləri hələ də qalır. Ümumilikdə sistemin əsas problemi yüksək kalorili və emal olunmuş qidaların bəzi məktəblərdə hələ də üstünlük təşkil etməsidir.
Braziliyada məktəb qidalanma sistemi “PNAE” proqramı çərçivəsində sosial yönümlü şəkildə qurulub və yerli istehsalın dəstəklənməsi əsas prinsiplərdən biridir. Məktəb menyularında düyü və lobya əsas qida kimi geniş istifadə edilir, bunun yanında toyuq, balıq, tərəvəz yeməkləri və tropik meyvələr təqdim olunur.
Məhsulların bir hissəsi birbaşa ailə təsərrüfatlarından alınır ki, bu da həm kənd təsərrüfatını dəstəkləyir, həm də uşaqlara daha təbii qida təmin edir. Ultra-işlənmiş qidaların istifadəsi ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb və sağlam qidalanma dövlət siyasətinin əsas hissəsi kimi qəbul edilir.
Rusiya və bəzi MDB ölkələrində məktəb yeməkləri əsasən sovet dövründən qalan qida standartlarına uyğun təşkil olunur. Menyularda şorba, sıyıq, ət yeməkləri, kartof, makaron və kompot kimi qidalar geniş yer alır. Bəzi məktəblərdə sistem nisbətən yaxşı işləsə də, regionlar arasında keyfiyyət fərqləri müşahidə edilir.
Əsas problemlərdən biri məktəb bufetlərində qeyri-sağlam qidaların satışı və nəzarətin hər yerdə eyni səviyyədə olmamasıdır. Bununla belə, ümumi model ənənəvi və kalorili qidalanma üzərində qurulub.
İtaliyada məktəb yeməkləri Aralıq dənizi pəhrizi əsasında formalaşdırılıb və bu model dünyada ən sağlam qidalanma sistemlərindən biri hesab olunur. Məktəb menyularında makaron yeməkləri, tərəvəzlər, zeytun yağı ilə hazırlanmış salatlar, şorbalar, pendir və təzə meyvələr geniş yer alır.
Bir çox bölgədə orqanik və yerli məhsullardan istifadə edilir, bu isə həm sağlamlıq, həm də ekoloji baxımdan üstünlük yaradır. Uşaqlarda erkən yaşdan balanslı qidalanma vərdişləri formalaşdırılır və fast food məhsullarına yer verilmir.
Cənubi Koreyada məktəb yeməkləri dövlət tərəfindən ciddi nəzarət altında hazırlanır və qida balansına xüsusi diqqət yetirilir. Menyularda düyü, kimchi, şorbalar, tərəvəz yeməkləri, balıq və toyuq məhsulları geniş istifadə olunur.
Fermentləşdirilmiş qidalar xüsusilə vacib yer tutur və həzm sistemi üçün faydalı hesab edilir. Gigiyena standartları çox yüksək səviyyədə saxlanılır və məktəb yeməkləri uşaqların sağlam inkişafına uyğun şəkildə planlaşdırılır.
Hindistanda “Midday Meal Scheme” dünyanın ən geniş məktəb qidalanma proqramı hesab olunur və milyonlarla uşağı əhatə edir. Məktəb menyuları bölgələrə görə dəyişsə də əsasən düyü, mərcimək yeməkləri (dal), çapati və yoqurt kimi qidalardan ibarət olur.
Bu proqramın əsas məqsədi uşaqlara gündəlik isti yemək təmin etməklə yanaşı, məktəbə davamiyyəti artırmaq və sosial bərabərliyi dəstəkləməkdir. Xüsusilə yoxsul ailələr üçün bu sistem mühüm sosial dəstək rolunu oynayır və təhsilə çıxışı asanlaşdırır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, məktəb yeməkləri uşaqların yalnız qidalanması deyil, həm də sağlam vərdişlərinin formalaşması üçün vacib amildir. Uğurlu modellərdə balanslı və nəzarətli qidalanma əsas götürülür, bəzi ölkələrdə isə bu sahədə hələ də təkmilləşdirməyə ehtiyac qalır.
