Son yıllarda toplumda sıkça tartışılan konulardan biri de çocukların boy uzaması ve boy farklılıklarıdır. Ebeveynler endişeli: bazıları spora yönlendiriyor, bazıları ise çeşitli vitaminlere ve “boy uzatıcı” ürünlere umut bağlıyor.
AzEdu.az konuyla ilgili çocuk doktoru Şelale Poluhova ile görüştü.
Röportajda çocukların boyunu belirleyen genetik, hormonal ve çevresel faktörler, beslenme ve fiziksel aktivitenin rolü, ayrıca ebeveynlerin dikkat etmesi gereken temel noktalar tartışıldı.
- Şelale Hanım, boy gelişiminde genetik ve çevresel faktörlerin etkisi ne kadardır?
- Genetik faktörlerden başlayalım. Genel olarak, çocuğun boyunu etkileyen faktörlerden bahsederken, öncelikle genetik faktörlerin önemli bir rol oynadığını belirtmek gerekir. Çünkü genetik faktörler tek sebep olmasa da, ana sebeptir ve çocuğun anne ve babası, ebeveynlerin boyu çocuğun genetik hedef boyunu belirleyen bir faktördür.
Ancak boyun sadece genetik faktörlere bağlı olduğunu söylemek doğru değildir. Çocuğun maksimum potansiyel boyunu genetik belirlese de, çocuğun bu potansiyele ulaşmasını veya gerisinde kalmasını etkileyen başka faktörler de vardır.
Diğer faktörler derken ne kastediliyor? Özellikle çocuğun hormonal dengesi, büyüme hormonu seviyesi, çevre, eşlik eden hastalıklar ve enfeksiyonlar, uyku düzeni, günlük yaşam tarzı, fiziksel aktivite ve beslenme alışkanlıkları büyük önem taşır. Tüm bu faktörler birlikte çocuğun boyunda önemli bir rol oynar. Dediğim gibi, genetik çocuğun potansiyel boyuna ulaşmasında veya gerisinde kalmasında ana rolü oynar.
- Aynı ebeveynlerden olan çocuklar arasında neden farklı boy ölçüleri olur ve kızların boy uzaması neden erken durur?
- Bunun sebebi şudur ki, aynı ebeveynlerden doğsalar da, her çocuk kendi bireysel genetik kombinasyonunu alır. Bu kombinasyonlar ise çocuğun boyunu belirler. Üstelik, boy tek bir genle değil, birkaç genle belirlenir, bu nedenle çocuklarda boy farklılıkları gözlemlenebilir.
Kızlarda puberte dönemi genellikle daha erken başlar. Kemiklerdeki uzama noktaları, yani kıkırdakların kapanma noktaları kızlarda daha erken kapanır. Bu nedenle kızlarda cinsel gelişim daha erken gerçekleşir ve boy uzaması da daha erken durduğu için erkeklerle karşılaştırıldığında boy farkı oluşabilir.
Erkeklerde ise bu süreç daha geç başlar ve daha uzun süre devam eder. Bu, aynı zamanda hormonal değişikliklerle, özellikle östrojenin kemiklerdeki kapanma noktalarına etkisiyle de ilgilidir.
Bunun dışında, beslenme koşulları da önemlidir. Çevresel faktörler, örneğin, köyde veya şehirde büyümek, düşük veya yüksek gelirli bir ülkede yaşamak da boy uzamasını etkiler. Sosyo-ekonomik faktörler bu tür durumları kapsar.
Çocuğun genel sağlığı da önemlidir. Kronik hastalıklar, enfeksiyonlar, hormonal denge sorunları (örneğin, büyüme hormonu eksikliği, hipotiroidizm) boy uzamasını yavaşlatabilir.
Bu gibi durumlarda çocuğun düzenli olarak çocuk doktoru ve endokrinolog tarafından izlenmesi ve sürekli kontrol altında tutulması önemlidir.
- Çocuğun boy uzamasında beslenmenin rolü ne kadardır ve hangi gıdalar onun gelişimini etkiler?
- Beslenme çocuğun boy uzamasında çok önemlidir. Genetik çocuğun maksimum potansiyelini belirlese de, dengeli ve yeterli beslenme bu potansiyele ulaşmak için önemlidir.
Fast food ve hazır ürünlerden bahsedilebilir, ancak önemli olan çocuğun sadece boy uzaması için değil, genel sağlığı ve fiziksel gelişimi için doğru beslenmesidir.
Bu, çocuğun yeterli protein, faydalı yağlar, karbonhidratlar, vitamin ve mineraller alması gerektiği anlamına gelir. Özel bir “mucizevi” ürün yoktur, çocuğun boyu anında uzamayacaktır. Önemli olan, çocuğun dengeli beslenerek genetik potansiyeline ulaşma fırsatı bulmasıdır. Fast food ile beslenen çocuklarda bu ihtimal azalır.
- Ebeveynler çocuklarının boy uzaması için çoğu zaman havuç, pancar gibi gıdalar verir.
- Çocuğun günlük beslenme düzeninde havuç, pancar gibi sebzeler mutlaka olmalıdır. Bu sebzeler vitamin ve minerallerle zengindir ve sağlıklı bir çocuğun beslenmesinde önemli bir yer tutar. Ayrıca, mevsime uygun meyve ve sebzeler de beslenme düzeninde olmalıdır.
Ancak unutmamak gerekir ki, havuç yiyen çocuğun boyu hemen uzayacak diye bir şey yoktur. Bu gıdalar çocuğun genel sağlığı ve fiziksel gelişimi için günlük beslenme düzeninin bir parçası olarak önemlidir.
Eğer çocuk dengeli, evde hazırlanmış, fast food'dan uzak besleniyorsa, genetik potansiyeline ulaşma şansı daha yüksek olur. Aksi takdirde, fast food, paketli gıdalar, şekerli ve gazlı içecekler çocuğun boy uzamasını azaltabilir.
- Bazen çocuğun boy uzamasını teşvik etmek için spor veya boy uzatıcı olduğu iddia edilen vitamin ve macunlar kullanılıyor. Bu yöntemlerin gerçekten etkisi var mı?
-Özel bir macunun çocuğun boyunu uzatmaya tıbbi ve bilimsel temelli bir etkisi yoktur. Normal ve sağlıklı beslenen, yaşam tarzı düzenli, fiziksel olarak aktif ve uykusu düzenli olan çocuk genetik potansiyeline ulaşır.
Fiziksel aktivite çocuğun kemiklerini ve kaslarını güçlendirir. Basketbol, voleybol gibi spor dalları boy uzamasına olumlu etki edebilir, ancak bu etki büyük değildir.
Yani, tek bir faktör çocuğun boyunu belirlemez. Spor çocuğun sağlığı ve fiziksel gelişimi için faydalıdır, ancak sadece sporla boyun mucizevi bir şekilde uzayacağını beklemek doğru değildir.
- Ebeveynler boy uzamasında gerileme hissederse ne yapmalıdır?
- Çocuklarda boy uzamasında gerileme gözlemlenirse, örneğin, rutin çocuk doktoru muayenesinde persentillerde düşüş görülüyorsa, ilk adım mutlaka çocuk doktoru ve pediatrik endokrinolog muayenesidir. Çocuk endokrinoloğa yönlendirilmeli ve zamanında müdahale edilmelidir.
Temel amaç, cinsel gelişim başlamadan, kemikleşme noktaları kapanmadan çocuğun genetik boy potansiyeline ulaşmasını sağlamaktır. Burada dengeli beslenme çok önemlidir. Sadece genetiğe bakarak boyu belirlemek doğru değildir. Yeterli kalori, protein, kalsiyum, vitaminler ve mikroelementler çocuğun maksimum potansiyeline ulaşmasına yardımcı olur.
Uyku da boy uzamasında önemli rol oynar, çünkü büyüme hormonu belirli saatlerde uyku sırasında salgılanır. Erken yatmak büyüme hormonunun normal salgılanması için önemlidir. Geç yatmak büyüme hormonunun yeterince salgılanmamasına ve sonuç olarak boy uzamasının azalmasına neden olabilir.
Hiçbir macun, özel vitamin veya fast food'un kesilmesi tek başına çocuğun boyunu artırmaz. Yalnızca çocukta ciddi beslenme eksikliği, vitamin eksikliği veya malnütrisyon varsa, takviyeler faydalı olabilir. Sağlıklı beslenen çocuklarda bu takviyeler boy uzamasına doğrudan etki etmez.
Spor da faydalıdır, ancak sadece sporla, örneğin basketbola yönlendirmekle çocuğun boyunun uzayacağını düşünmek doğru değildir. Boy uzamasına beslenme, hormonal denge, çevre ve genetik faktörler birlikte etki eder.
