Küreselleşme, bilgi ekonomisinin oluşumu ve bilimsel araştırma faaliyetlerinin uluslararası rekabet düzeyine geçmesi, yükseköğretimin en üst basamağı olan doktora eğitimine yönelik talepleri köklü bir şekilde değiştirmiştir. Modern dönemde doktora, sadece bilimsel derece elde etme aşaması değil, aynı zamanda yenilikçi düşünceye sahip, uluslararası bilimsel ortama entegre olan ve toplumun sosyo-ekonomik gelişimine katkıda bulunabilen araştırmacıların yetiştirilmesi mekanizması olarak işlev görmektedir. Bu bağlamda, “Azerbaycan'da doktora eğitim sistemi dünya çağrılarına ayak uydurabiliyor mu?” sorusu güncellik kazanmakta ve sistemli bir analiz gerektirmektedir.
Azerbaycan'da doktora eğitimi, yükseköğretimin üçüncü basamağı olup, esasen bilimsel ve bilimsel-pedagojik kadroların yetiştirilmesine yöneliktir. Doktora eğitimi, Azerbaycan Cumhuriyeti mevzuatına uygun olarak yükseköğretim kurumlarında ve bilimsel araştırma enstitülerinde gerçekleştirilmektedir.
Kabul süreci genellikle merkezi sınavlar temelinde yürütülür ve adayların felsefe, yabancı dil ve uzmanlık alanı dersi bilgisi doğrulamaları gerekmektedir. Doktora eğitimi iki ana aşamayı kapsar: felsefe doktoru (PhD) ve bilimler doktoru dereceleri. Eğitim süresince doktora öğrencilerinden tez çalışması üzerinde araştırma yapmaları, bilimsel makaleler yayımlamaları ve belirli sınavları başarıyla geçmeleri beklenir. Mevcut sistem daha çok normatif çerçevelere ve formal prosedürlere dayansa da, son yıllarda kalitenin artırılması ve uluslararası standartlara uyum sağlama yönünde belirli adımlar atılmaktadır.
Yabancı ülkelerde, özellikle Avrupa Birliği ülkelerinde ve ABD'de doktora eğitim sistemi daha esnek, araştırma odaklı ve uluslararası işbirliğine açık bir model temelinde kurulmuştur.
Bu ülkelerde doktora programları genellikle yapılandırılmış bir formda olup, doktora öğrencileri sadece tez çalışmasıyla değil, aynı zamanda metodoloji, akademik yazım, etik kurallar ve kariyer gelişimi üzerine kurslarla da desteklenirler. Kabul sırasında adayların önceki araştırma deneyimi, motivasyon mektubu ve bilimsel potansiyeli temel kriter olarak öne çıkar. Buna ek olarak, doktora öğrencilerinin uluslararası konferanslara katılımı, ortak bilimsel danışmanlık (co-tutelle), akademik hareketlilik ve hibe projelerine katılım imkanları geniş ölçüde teşvik edilmektedir.
Bu karşılaştırmalı tablo ışığında, doktora eğitiminin dünya çağrılarına uygunluğunun sadece kabul kuralları ve formal gerekliliklerle değil, aynı zamanda bilimsel ortamın kalitesi, uluslararasılaşma düzeyi, inovasyon odaklılık ve doktora öğrencilerinin gelecekteki kariyer imkanları ile belirlendiği açıkça görülmektedir. Tam da bu açıdan, Azerbaycan'daki doktora eğitim sisteminin mevcut durumunun analizi ve küresel bilimsel eğilimlerle uyum derecesinin değerlendirilmesi zorunlu bilimsel ve toplumsal önem taşımaktadır.
Konuyla ilgili AzEdu.az'a açıklama yapan Milli Meclis Bilim ve Eğitim Komitesi üyesi, milletvekili Vasif Qafarov, Azerbaycan'da doktora eğitiminin bilimsel-entelektüel potansiyelin oluşumunda temel aşamalardan biri olarak görüldüğünü ve temel amacının bağımsız bilimsel araştırma yapma becerisine sahip, yüksek nitelikli bilimsel ve bilimsel-pedagojik kadroların yetiştirilmesi olduğunu belirtmiştir:
"Normatif belgelerde bu amaç, uluslararası doktora, özellikle Avrupa PhD modelleriyle esasen uyumluluk gösterse de, gerçek uygulama mekanizmaları ve sonuçların değerlendirilmesi açısından ciddi farklılıklar mevcuttur. Uluslararası modellerde doktora eğitimi araştırma merkezli, akademik rekabete dayalı ve ölçülebilir bilimsel sonuçlar üzerine kuruluyken, Azerbaycan'daki sistem daha çok idari gerekliliklerin yerine getirilmesine odaklanmaktadır.
Mevcut pratikte doktora eğitimi çoğu durumda formal diploma elde etmeye yönelik bir aşama olarak işlev görmekte ve bu durum, bilimsel faaliyetin gerçek kalitesini doğrudan etkilemektedir. Tez konusunun güncelliği, bilimsel yeniliği ve uluslararası bilimsel söyleme katkısı ikinci plana atılmakta, ana dikkat ise savunma faktörünün gerçekleşmesine yönelmektedir. Bilimsel makalelerin uluslararası dergilerde yayımlanması talebi çoğu zaman formal bir nitelik taşımakta ve bu yayınların bilimsel etki gücü, atıf göstergeleri ve akademik rezonansı yeterince dikkate alınmamaktadır. Bu yaklaşım, doktoranın temel işlevi olan yeni bilgi üretimini ve bilimsel inovasyonu zayıflatmaktadır.
Küresel bilimsel rekabet koşullarında doktora öğrencilerinin sadece yerel akademik ortamda değil, uluslararası bilimsel platformlarda da rekabet edebilme yeteneğine sahip olmaları zorunludur. Ancak mevcut sistem, doktora öğrencilerinde akademik yazım kültürü, modern araştırma metodolojileri, bilimsel etik normlar, proje tabanlı düşünme ve uluslararası bilimsel ağlarda katılım gibi temel yetkinliklerin sistemli bir şekilde oluşmasını sağlamamaktadır. Sonuç olarak, doktora mezunlarının önemli bir kısmı küresel bilimsel ortamda aktif katılım imkanlarından mahrum kalmaktadır".
Doktora eğitiminin dünya çağrılarına uyarlanması, yapı ve içerik açısından derin reformları zorunlu kılmaktadır
"Bu bağlamda, doktora programlarının araştırma sonuçlarına dayalı bir modele geçirilmesi, bilimsel danışmanların sorumluluk ve hesap verebilirliğinin artırılması, doktora öğrencilerinin uluslararası değişim programlarına ve ortak bilimsel projelere dahil edilmesi büyük önem taşımaktadır. Aynı zamanda doktora eğitimi sosyal ve ekonomik açıdan cazip bir aşamaya dönüşmeli, finansman mekanizmaları bilimsel verimliliği teşvik edecek şekilde yeniden yapılandırılmalıdır.
Doktora eğitimi bağlamında “dünya çağrıları” kavramı, küreselleşen bilimsel bilgi üretimi, dijital teknolojilerin araştırmaya entegrasyonu, yapay zeka, disiplinlerarası yaklaşımlar, açık bilim ilkeleri, bilimsel etiğe artan hassasiyet ve araştırma sonuçlarının topluma gerçek etkisi gibi bileşenleri kapsamaktadır. Modern doktora öğrencisi, bu çağrılara yanıt verebilecek analitik düşünce, metodolojik esneklik ve uluslararası bilimsel iletişim becerilerine sahip olmalıdır.
Doktora eğitiminin kalitesi sadece savunulmuş tezlerin istatistiksel göstergeleriyle değil, daha objektif ve sonuç odaklı kriterlerle ölçülmelidir. Bu kriterler arasında doktora öğrencilerinin uluslararası indeksli bilimsel dergilerde yayımlanan makalelerinin etki göstergeleri, mezunların bilimsel ve akademik kariyer yörüngesi, araştırma sonuçlarının uygulama ve inovasyon potansiyeli ile uluslararası bilimsel ağlarda katılım düzeyi yer almaktadır.
Böylece, Azerbaycan'da doktora eğitimi amaç açısından uluslararası modellerle uyumluluk sergilese de, uygulama mekanizmaları ve gerçek bilimsel sonuç odaklılık açısından ciddi bir dönüşüme ihtiyaç duymaktadır. Küresel bilimsel rekabete dayanıklı kadroların yetiştirilmesi için doktora eğitimi formal aşamadan çıkarak bilimsel verimlilik, inovasyon ve uluslararası entegrasyon merkezine dönüşmelidir ki bu da ancak kurumsal reformlar ve bilimsel kültürün yenilenmesi yoluyla mümkündür".
Eğitim uzmanı Elçin Süleymanov'a göre, Azerbaycan'daki doktora sistemindeki eğitim, neredeyse Sovyet sisteminde şekillenen bir sistemdir:
"Doğal olarak, toplum gelişiyor, değişiyor ve bu nedenle bu sistemin yeni koşullara uygun olarak uygulanması çok önemlidir. Azerbaycan Bologna sürecine katılmıştır ve bu süreç çerçevesinde lisans ve yüksek lisans eğitimi Avrupa eğitim sistemine entegre edilmiştir. Ancak doktora sistemi henüz bu entegrasyona tam olarak dahil olmamıştır. Son yıllarda ise bu yönde yeterli adımlar atılmaktadır.
Burada temel mesele, doktora eğitiminin içeriği, kalitesi ve sisteminin belirli ölçüde yenilenmesi gerektiğidir. Eğitim, araştırma ve entegrasyon bir arada olmalıdır. Doktorada bilimsel çalışma yapacak kişilere öncelikle bilimsel metodoloji, araştırma yapma becerisi öğretilmeli, sonra ise onlardan gerçek araştırma beklenmelidir.
Dünyanın çoğu ülkesinde doktora hem eğitim hem de araştırma aşamasıdır. Öncelikle temel dersler, araştırma yöntemleri, analitik programlar ve bilimsel araştırma için gerekli beceriler öğretilir. Daha sonra ise somut ekonominin ve toplumun ihtiyaçlarına uygun gerçek araştırmalar yapılır. Bu araştırmalar hem ekonomik gelişimde rol oynamalı hem de ticarileştirilebilir olmalıdır. Örneğin, ABD'de doktora sonucunda ortaya çıkan ürünler üniversiteye ciddi gelir getirir. Bir ilaç preparatı, tedavi metodu patentlenir ve ticarileştirilir. Sanayideki problem doktora öğrencisinin çalışmasıyla çözülür ve bu, üniversiteye kazanç sağlar".
Yani doktora sistemi proje ve ihtiyaç temelli olmalıdır:
"Problem belirlenir, bilimsel çalışma ise onu gerçekçi bir şekilde çözer. Böylece ne bilgi ne de kaynak israf edilmiş olur. Halihazırda Azerbaycan'da bu alanda gelişim ve iyileşmeler gözlemlenmektedir. Devlet desteği, kaynak tahsisi, prestijli dergilere erişim imkanları mevcuttur. Yurtdışında eğitim almış uzmanlar da üniversitelerde faaliyet göstermekte, ortak araştırma projeleri yürütülmektedir. Tüm bunlar doktora eğitiminin gerçek ekonomiye katkı sağlamasına yönelik olmalıdır.
Azerbaycan'da doktora eğitimi, yükseköğretimin üçüncü basamağı olarak bilimsel-entelektüel potansiyelin oluşumunda önemli bir rol oynamakta ve normatif açıdan uluslararası standartlarla belirli bir uyum sergilemektedir. Ancak gerçek uygulama mekanizmaları, bilimsel verimlilik ve uluslararası rekabet yeteneği açısından sistem hala gelişim aşamasındadır. Mevcut pratikte doktora, daha çok formal gerekliliklerin yerine getirilmesine yönelik ve bilimsel inovasyon potansiyelini tam olarak ortaya çıkarmayan bir aşama olarak kalmaktadır.
Dünya deneyimi göstermektedir ki, başarılı bir doktora sistemi sadece tez savunmasıyla değil, aynı zamanda araştırma becerileri, metodolojik esneklik, akademik etik ve uluslararası bilimsel işbirliği imkanlarının geliştirilmesiyle ölçülür. Azerbaycan'da bu yönde belirli adımlar atılsa da, sistemin küresel çağrılara tam olarak yanıt verebilmesi için yapı ve içerik açısından reformlar zorunludur.
Doktora programlarının araştırma sonuçlarına dayalı bir modele geçirilmesi, bilimsel danışmanların sorumluluk ve hesap verebilirliğinin artırılması, doktora öğrencilerinin uluslararası bilimsel ağlara entegrasyonu ve araştırmaların sosyo-ekonomik uygulama imkanlarının genişletilmesi önemlidir. Aynı zamanda doktora eğitiminin proje ve ihtiyaç temelli olması, bilimsel çalışmaların ekonomi ve toplum için somut fayda yaratması teşvik edilmelidir.
Böylece, Azerbaycan'da doktora eğitimi gelecekte küresel bilimsel rekabete dayanıklı, yenilikçi ve uygulama odaklı kadroların yetiştirilmesi mekanizmasına dönüşebilir. Bunun için kurumsal reformlar, bilimsel kültürün yenilenmesi ve doktora öğrencilerinin bilgi, beceri ve imkanlarının stratejik gelişimi öncelikli olmalıdır".
