Milli Meclis Milletvekili Vasif Qafarov'un Bilim ve eğitim komitesinin son toplantısında dile getirdiği görüşler eğitim camiasında ilgi uyandırdı. O, konuşması sırasında yükseköğretimde yüksek lisans ve doktora seviyelerinin verimliliği, bilimsel araştırmaların kalitesi, tez savunma mekanizmaları ve diğer önemli konularla ilgili bir dizi öneri sundu.
AzEdu.az'a konuyla ilgili eğitim araştırmacısı Rasim Həsənzadə konuştu.
Görüşmecimiz belirtti ki, bu yönde atılması gereken ilk ve en önemli adımlardan biri uluslararası deneyime dayalı tek bir ulusal tez merkezinin kurulmasıdır:
"Milli Meclis Milletvekili Vasif Qafarov'un yükseköğretimde yüksek lisans ve doktora sistemine dair dile getirdiği görüşler uzun yıllardır akademik camiada tartışılan, ancak gerçek kurumsal çözümünü bulamayan temel sorunları açıkça ortaya koymaktadır. Özellikle yüksek lisans tezlerinin büyük çoğunluğunun bilimsel değer yaratmaması artık sistemin yenilenmesinin gerekliliğini gösteren bir sorundur ve bu meseleye kozmetik değişikliklerle değil, köklü bir yaklaşımla bakılmalıdır.
Kardeş ülke Türkiye'de uzun yıllardır uygulanan “YÖKTEZ” modeli bu açıdan başarılı bir örnektir. Azerbaycan'da yüksek lisans ve doktora seviyesinde yazılan tüm tezler tek bir dijital veritabanında toplanmalı, bu çalışmalar açık referans için erişilebilir olmalı, konu tekrarı, intihal ve formal araştırmalara karşı gerçek bir kontrol mekanizması oluşturulmalıdır. Bugün yüzlerce yüksek lisans tezi yazılmaktadır, ancak bunların ne bilimsel döngüde bir rolü vardır ne de sonraki araştırmalar için bir referans kaynağı olarak kullanılmaktadır. Bu ise bilimsel sürekliliğin fiilen mevcut olmadığını göstermektedir".
Diğer önemli ve ciddi sorun yüksek lisans tez konularının seçilme mekanizmasıyla ilgilidir:
"Mevcut pratikte konular esasen kürsüler tarafından formal bir şekilde, çoğu zaman aynı öğretim üyelerinin önerdiği şablon başlıklar temelinde belirlenmektedir. Öğrenci ise bu süreçte pasif bir uygulayıcıya dönüşmektedir. Oysa bilimsel araştırmanın mahiyeti şundan ibarettir ki, konu öğrencinin bilimsel ilgi alanlarına, araştırma potansiyeline ve gerçek, güncel sorunlara dayansın. Mevcut tez başlıklarına baktığımızda, örneğin “Azerbaycan'da Kapsayıcı Eğitimin Problemleri ve Çözüm Yolları” konusunda onlarca, belki de yüzlerce yüksek lisans çalışması yazıldığını görüyoruz. Ancak gerçek hayatta bu sorun ne çözülmüş ne de ciddi bir bilimsel yenilik ortaya çıkmıştır. Bu gerçek bir kez daha göstermektedir ki, konuların güncelliği ve araştırma sorusunun kalitesi ciddi şekilde yeniden gözden geçirilmelidir.
Aynı zamanda yüksek lisans tezlerinin yazım kuralları da modern bilimsel gerekliliklerle tamamen çelişmektedir. Halihazırda yürürlükte olan normatif belge Bakanlık tarafından 1999 yılında hazırlanmıştır ve tez çalışmasının hacminin 75 sayfadan fazla olmaması gibi bugün için artık anlamını yitirmiş kısıtlamalar mevcuttur. Modern bilimsel araştırma sadece metin hacmiyle ölçülmez, burada metodoloji, analiz, kullanılan veri tabanı, atıf kültürü ve sonuçların bilimsel ağırlığı temel rol oynamaktadır. Bu nedenle tez yazımıyla ilgili normatif altyapı güncellenmeli, modern araştırma yöntemleri, nitel ve nicel analizler, uluslararası atıf sistemleri ve akademik yazım standartları bu belgelerde yer almalıdır".
Doktora seviyesinde ise sorunlar daha derindir:
"Halihazırda Azerbaycan'da mevcut olan iki aşamalı – felsefe doktoru ve bilimler doktoru sistemi Sovyet döneminden kalma, artık uluslararası akademik ortamla uyumlu olmayan bir modeldir. Dünyanın çoğu ülkesinde doktora tek aşamalı bir sistem üzerine kurulmuştur ve doktorayı bitiren kişi doğrudan “doktor” bilimsel derecesini alır. Bu sistem hem daha esnektir hem de araştırmacıdan somut bilimsel sonuç talep eder. Azerbaycan'da ise bu iki aşamalı model bilimsel süreci uzatmakta, bürokratikleştirmekte ve formal aşamaların sayısını artırmaktadır.
Bu açıdan doktora seviyesinde tek aşamalı sisteme geçiş artık bir seçenek değil, bir zorunluluktur. Mevcut bürokratik prosedürler, raporlama ve formal seminerler azaltılmalı, yerine gerçek bilimsel sonuca odaklanan, araştırmacı yetiştiren bir model uygulanmalıdır. Aksi takdirde ne yüksek lisans ne de doktora aşaması, yükseköğretimin temel misyonu olan araştırmacı yetiştirme fonksiyonunu yerine getiremeyecektir.
Sonuç olarak, milletvekili Vasif Qafarov'un gündeme getirdiği konular tesadüfi değildir ve artık sistemli kararlar için ciddi bir zemin oluşturmaktadır. Bu sorunlar sadece bireysel çabalarla değil, tek bir stratejik yaklaşım ve kurumsal reformlarla çözülebilir. Aksi takdirde yükseköğretimde tez enstitüsünün formal karakteri daha da derinleşecek ve bilimsel kalite sorunu devam edecektir".
