Təhsilverənlərin sertifikasiyası prosesi 2022-2026-cı illəri əhatə edən I mərhələ çərçivəsində həyata keçirilir. Bu mərhələnin əsas məqsədi ümumi təhsil müəssisələrində fəaliyyət göstərən təhsilverənlərin bilik, bacarıq və peşə kompetensiyalarının qiymətləndirilməsi olub. Sertifikasiya prosesi nəticəsində müəllimlərin peşəkarlıq səviyyəsi müəyyən edilmiş, diferensiallaşdırılmış əməkhaqqı artımı tətbiq edilmiş və müəllim fəaliyyətinin stimullaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb.
Lakin I mərhələnin nəticələri təhlil edildikdə bir sıra problemlər də üzə çıxıb. Xüsusilə ibtidai sinif müəllimlərinin bir qisminin elementar məzmunlu sualları cavablandırmaqda çətinlik çəkməsi, əsas pedaqoji və fənn biliklərində boşluqların mövcud olduğunu göstərib. Bu hal sertifikasiya prosesinin yalnız qiymətləndirmə deyil, eyni zamanda müəllim hazırlığı və davamlı peşəkar inkişaf mexanizmləri ilə uzlaşdırılmasının vacibliyini ön plana çıxarıb.
2027-ci ildən etibarən müəllimlərin sertifikasiyasının II mərhələsinə başlanılması nəzərdə tutulduğu halda, bu mərhələnin əvvəlki (2022-2026) I mərhələdən mahiyyət və məzmun etibarilə fərqlənməsi üçün hansı institusional, metodoloji və qiymətləndirmə mexanizmlərinin tətbiqi zəruridir?
Mövzu ilə bağlı AzEdu.az-a açıqlama verən Hədəf Liseyinin icraçı direktoru Elmin Yaqubbəyli qeyd edib ki, 2027-ci ildən etibarən sertifikasiyanın II mərhələsi əvvəlki mərhələdən mahiyyətcə fərqlənərək yalnız nəticəni ölçən deyil, müəllimin peşəkar inkişafını idarə edən mexanizm kimi qurulmalıdır:
"Bu mərhələdə institusional baxımdan sertifikasiya müəllimlərin davamlı peşəkar inkişaf sistemi ilə birbaşa əlaqələndirilməli, nəticələr müəllimin fərdi inkişaf xəritəsinin əsasını təşkil etməlidir. Sertifikasiya göstəricilərinə uyğun olaraq müəllimlər üçün hədəfli təlimlər, mentorluq dəstəyi və məktəbdaxili peşəkar öyrənmə mühitləri formalaşdırılmalıdır.
Metodoloji yanaşmada əsas dəyişiklik qiymətləndirmənin real tədris fəaliyyətinə yönəldilməsi olmalıdır. Testlərin rolu azaldılmalı, müəllimin dərsi planlaşdırma, tədris prosesini idarə etmə və şagirdlərlə effektiv işləmə bacarığı əsas meyara çevrilməlidir. Qiymətləndirmə yalnız biliyi deyil, onun tətbiqini də əhatə etməlidir.
Qiymətləndirmə mexanizmləri isə kompetensiya əsaslı və çoxölçülü qurulmalıdır. Fənn bilikləri, pedaqoji bacarıqlar, qiymətləndirmə savadlılığı, inklüziv yanaşma və rəqəmsal bacarıqlar birlikdə nəzərə alınmalı, nəticələr müəllim üçün inkişaf istiqamətini göstərən analitik geribildirim formasında təqdim olunmalıdır".
II mərhələ çərçivəsində müəllimlərin peşəkar fəaliyyətinə dair gözləntilər əhəmiyyətli dərəcədə genişlənəcək
"Müəllimdən yalnız bilik ötürən deyil, öyrənmə prosesini planlaşdıran, şagird fərqliliklərini nəzərə alan və müasir təlim yanaşmalarını tətbiq edən peşəkar kimi çıxış etməsi tələb olunacaq. Kompetensiya əsaslı qiymətləndirmə meyarları müəllimin tənqidi düşünmə, problem həll etmə, reflektiv fəaliyyət və əməkdaşlıq bacarıqlarını ön plana çıxaracaq.
Bu mərhələdə inkişafyönümlü mexanizmlər xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq. Sertifikasiya nəticələri müəllimin fərdi inkişaf ehtiyaclarına uyğun təlim və dəstək proqramlarının seçilməsinə xidmət edəcək. Rəqəmsal savadlılıq əsas tələblərdən birinə çevriləcək və müəllimlərdən texnologiyanı tədris prosesinə məqsədyönlü şəkildə inteqrasiya etmək gözləniləcək.
Nəticə etibarilə, II mərhələ müəllimləri fənn biliklərini yeniləməyə, pedaqoji və metodiki yanaşmalarını təkmilləşdirməyə, eyni zamanda rəqəmsal mühitdə daha çevik və adaptiv fəaliyyət göstərməyə təşviq edəcək. Bu isə müəllim peşəsinin məzmununda və keyfiyyət göstəricilərində əsaslı dəyişikliklər yaradacaq.
Müxtəlif ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, müəllimlərin sertifikasiyası vahid və sərt model üzərində deyil, təhsil sisteminin fəlsəfəsinə uyğun olaraq fərqli məntiq üzərində qurulur. Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, yüksək nəticə göstərən ölkələrdə sertifikasiya müəllimi yoxlayan deyil, onunla “işləyən” mexanizm kimi tətbiq olunur".
Finlandiya modelində sertifikasiya anlayışı klassik imtahan formasında mövcud deyil
"Burada əsas diqqət müəllimin ilkin hazırlığının keyfiyyətinə və məktəbdaxili peşəkar etimada yönəlir. Müəllimlərin fəaliyyəti mütəmadi refleksiya, həmkar qiymətləndirməsi və inkişaf dialoqları vasitəsilə təkmilləşdirilir. Bu yanaşma göstərir ki, güclü ilkin hazırlıq olduqda sərt sertifikasiya mexanizmlərinə ehtiyac azalır.
Tamamilə fərqli yanaşma Sinqapur təcrübəsində müşahidə olunur. Burada sertifikasiya müəllimin karyera trayektoriyasının mühərriki rolunu oynayır. Müəllimlər yalnız biliyinə görə deyil, pedaqoji liderlik, innovativ təlim təcrübələri və peşəkar öyrənməyə töhfəsinə görə qiymətləndirilir. Sertifikasiya nəticələri birbaşa olaraq vəzifə yüksəlişi və ixtisaslaşma istiqamətini müəyyən edir.
Kanada (xüsusilə Ontario əyaləti) müəllim qiymətləndirməsində balanslı model tətbiq edir. Burada sertifikasiya dövri yoxlama deyil, müəllimin inkişaf mərhələlərinə uyğun tənzimlənən prosesdir. Müəllimlər öz fəaliyyətlərini portfellər vasitəsilə təqdim edir, qiymətləndirmə isə sinif təcrübəsi və şagird inkişafı üzərində qurulur. Bu model müəllimi passiv qiymətləndirmə obyektindən aktiv iştirakçıya çevirir.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, uğurlu sertifikasiya modeli nə tam sərt nəzarətə, nə də tam nəzarətsizliyə əsaslanır. Ən effektiv yanaşma müəllimin məsuliyyətini artıran, eyni zamanda ona inkişaf üçün real alətlər təqdim edən balanslı sistemdir. Azərbaycan üçün II mərhələdə əsas çağırış məhz bu balansı qurmaq - ölçmə ilə inkişafı eyni mexanizmdə birləşdirməkdir".
