İlkin tibbi yardım, fövqəladə hallarda həyat qurtarmaq məqsədilə göstərilən ilk müdaxilələrdir. Bu növ yardım xüsusilə qəza, ürək dayanması, nəfəs alma çətinliyi və digər həyati təhlükə yaradan vəziyyətlərdə həyati əhəmiyyət kəsb edir. İlkin tibbi yardımın düzgün və vaxtında göstərilməsi, tibbi xidmətlər gəlib çatana qədər insanın həyatını xilas edə bilər.
Gündəlik həyatımızda ictimai nəqliyyatda, iş yerində və ya açıq məkanlarda qəfil sağlamlıq problemləri və qəza hallarına rast gəlmək mümkündür. Belə vəziyyətlərdə ilkin tibbi yardımın düzgün şəkildə göstərilməsi bəzən həyat xilas edə bilər. İlkin tibbi yardım bilikləri həyatımızın hansı mərhələsində daha effektiv şəkildə öyrədilməlidir: məktəb dövründən etibarən, yoxsa universitet mərhələsində?
AzEdu.az-a mövzu ilə bağlı ürək həkimi Ülvi Mirzəyev danışıb
İlkin tibbi yardım bilikləri sadəcə əlavə bacarıq deyil, cəmiyyətin təhlükəsizlik mədəniyyətidir.
"Gündəlik həyatda hər şey bir anda dəyişə bilər. Metroda ayaqüstə gedən bir insan qəfil yerə yıxılır, iş yerində əməkdaşın rəngi qaçır və huşu itir, parkda gəzən yaşlı bir nəfər qəfil sinəsindən yapışıb nəfəs almaqda çətinlik çəkir. Belə anlarda ətrafdakıların çoxu eyni sualı verir: “İndi nə edək?” Və çox təəssüf ki, həmin sualın cavabı tapılana qədər vaxt keçmiş olur. Halbuki fövqəladə vəziyyətlərdə həyat çox vaxt məhz ilk dəqiqələrdə “qazanılır”.
İlkin tibbi yardım bilikləri məhz bu səbəbdən sadəcə əlavə bacarıq deyil, real mənada cəmiyyətin təhlükəsizlik mədəniyyətidir. Peşəkar tibbi komanda gələnə qədər atılan doğru addımlar insanın həyatını xilas edə, ağır fəsadların qarşısını ala bilər. Burada əsas məsələ mürəkkəb tibbi biliklər deyil. Əsas məsələ hadisə yerində düzgün qərar vermək, panikaya qapılmamaq və ən vacibi vaxt itirmədən 103-ə müraciət etməkdir.
Çünki fövqəladə vəziyyətdə insanların ən çox etdiyi səhv “gözləmək” olur. Bəzən huşunu itirən şəxs oturdulur, su içirdilməyə çalışılır, bəzən travma alan insan ehtiyatsız tərpədilir, bəzən də “indi keçər” ümidi ilə qiymətli dəqiqələr boşa gedir. Halbuki ilkin tibbi yardımın fəlsəfəsi çox sadədir: vəziyyəti düzgün qiymətləndir, təhlükəni azalt, həyati funksiyaları qorumağa çalış və mütləq peşəkar yardım gələnə qədər davam et".
Dünyanın hava limanlarında, metrolarında həyat qurtaran o cihazlar, bizim ictimai məkanlarımızda hələ də "çatışmayan parça"dır:
"Bu mövzuda dünyada son illərin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri isə AED anlayışının geniş yayılmasıdır. Bəlkə də bir çox insan bu adı ilk dəfə eşidir. AED avtomatik xarici defibrilyator - qəfil ürək dayanması zamanı istifadə olunan, ürəyin ritmini analiz edib lazım olduqda elektrik impulsu verən bir cihazdır. Burada ən vacib məqam ondan ibarətdir ki, AED tibbi müəssisələr üçün nəzərdə tutulmuş “çətin aparat” deyil. Əksinə, elə dizayn olunub ki, həkim olmayan insanlar da istifadə edə bilsin: cihaz özü danışır, addım-addım təlimat verir, səhv hərəkətləri minimuma endirir və yalnız gərəkli halda müdaxiləyə icazə verir.
Dünya təcrübəsində bunun nəticəsi çox aydındır: bir çox ölkələrdə AED-lər artıq ictimai təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Hava limanlarında, metrolarda, böyük ticarət mərkəzlərində, stadionlarda, hətta məktəblərdə belə bu cihazlarla rastlaşmaq mümkündür. Səbəbi də sadədir: ürək dayanması kimi vəziyyətlərdə “təhlükəsiz, sürətli və doğru” müdaxilə üçün təkcə həkimə ümid etmək kifayət etmir. Əgər hadisə ictimai yerdə baş veribsə, ilk yardımın nə qədər tez başlanması insanın yaşamaq şansını müəyyən edir. AED məhz bu boşluğu doldurur: xəstəxananı hadisə yerinə “bir az da yaxınlaşdırır.
Təəssüf ki, Azərbaycanda AED-lərin ictimai yerlərdə yayılması hələ ki geniş deyil. Bu isə o deməkdir ki, qəfil ürək dayanması kimi kritik hallarda cəmiyyətin əlində olan “zaman pəncərəsi” çox daralır. Halbuki AED-in məhz ictimai yerlərdə olması, personalın və təhlükəsizlik əməkdaşlarının bu sistemə hazırlanması, insanların da bu cihazdan qorxmaması real olaraq yüzlərlə həyatın xilasına çevrilə bilər. Bəzən böyük dəyişikliklər çox böyük layihələrdən yox, sadə görünən, amma hədəfi doğru olan addımlardan başlayır".
İlkin tibbi yardım “bir dəfə öyrənilən” mövzu deyil, zamanla unudulan praktik bacarıqdır:
"Bu biliklərin öyrədilməsi məsələsində isə ən düzgün yol gecikməməkdir. İlkin tibbi yardım “bir dəfə öyrənilən” mövzu deyil, zamanla unudulan praktik bacarıqdır. Ona görə də məktəb dövründən başlayan, yaşa uyğun şəkildə mərhələli inkişaf edən, universitet və iş yerlərində təkrar olunan təlimlər daha effektiv nəticə verir. Uşaq yaşlarından insanlara “qorxma, yaxınlaş, vəziyyəti qiymətləndir, 103-ə zəng et və kömək gələnə qədər düzgün davran” düşüncəsi aşılananda, bu, gələcəkdə refleks kimi formalaşır.
Nəticə etibarilə, ilkin tibbi yardım bilikləri cəmiyyətin səssiz qəhrəmanıdır. Çox insan həyatının ən kritik anında yanında həkim olmur. Amma yanında insan olur. O insanın doğru qərar verməsi isə bəzən bir nəfərin deyil, bütöv bir ailənin taleyini dəyişir. Və bu taleyi dəyişmək üçün çox zaman fövqəladə bacarıq deyil, sadəcə hazırlıq, cəsarət və düzgün davranış kifayət edir".
Zeynəb Tehranlı
