Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən irəli sürülən tam ştatlı müəllim modeli ümumi təhsil sistemində aparılan islahatların mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Model yalnız müəllimlərin əmək yükünün yenidən tənzimlənməsini deyil, eyni zamanda təhsilin keyfiyyətinin artırılmasını, müəllim peşəsinin sosial təminatının gücləndirilməsini və məktəblərdə institusional dayanıqlığın formalaşdırılmasını hədəfləyir.
Mövcud institusional imkanlar nəzərə alındıqda, tam ştatlı müəllim modelinin tətbiqi hansı zaman çərçivəsində real görünür?
Mövzu ilə bağlı AzEdu.az-a açıqlama verən Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü Rasif Dünyamalıyev bildirib ki, nazirlik tərəfindən irəli sürülən tam ştatlı müəllim modeli ümumi təhsil sistemində aparılan islahatların strateji istiqamətlərindən biri kimi çıxış edə bilər:
“Model yalnız müəllimlərin əmək yükünün tənzimlənməsini deyil, həmçinin təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsini, müəllim peşəsinin sosial təminatının gücləndirilməsini və məktəblərdə institusional dayanıqlığın formalaşdırılmasını hədəfləyir. Uğuru isə mövcud institusional reallıqlarla uyğunluqdan, mərhələli tətbiqdən, eləcə də məktəblərin idarəetmə, infrastruktur və insan resursları baxımından hazırlıq səviyyəsindən birbaşa asılıdır.
Mövcud imkanlar nəzərə alındıqda, ölkə üzrə qısa müddətdə tam tətbiq real görünmür. Rasional yanaşma mərhələli institusional transformasiya strategiyasıdır. Qısa müddətli mərhələdə (2025-2026-cı illər) modelin seçilmiş şəhər məktəblərində pilot tətbiqi mümkündür. Bu mərhələ normativ çərçivənin sınaqdan keçirilməsi və idarəetmə mexanizmlərinin yoxlanılması baxımından əhəmiyyətlidir. Orta müddətli perspektivdə (2027-2029-cu illər) tətbiq dairəsinin genişlənəcəyi, şagird sıxlığı yüksək olan məktəblərdə müəllim yükünün və dərsdənkənar pedaqoji funksiyaların sistemləşdirilmiş şəkildə tənzimlənəcəyi gözlənilir. Uzunmüddətli perspektivdə isə (2030-cu ildən sonra) model maliyyə, hüquqi və institusional baxımdan dayanıqlı sistemə çevrilə bilər”.
Hazırkı mərhələdə məktəblər və yerli təhsil idarəetmə strukturları modelin tam tətbiqi üçün orta səviyyədə hazırdır:
“Məktəblərdə strateji planlaşdırma mədəniyyətinin zəifliyi, direktorların inzibati rolunun üstünlük təşkil etməsi və dərsdənkənar fəaliyyətlərin sistemsizliyi institusional boşluq yaradır. Müəllim korpusu isə parçalanmış vəziyyətdədir: gənc müəllimlər modelə daha açıq yanaşsalar da, təcrübəli müəllimlər bunu əlavə nəzarət və funksional yük kimi qəbul edə bilərlər. Məktəb infrastrukturu əsasən "dərs gir, dərsdən çıx" prinsipi üzərində qurulduğundan, müəllimlərin tam iş günü ərzində müxtəlif pedaqoji funksiyaları icra etməsi üçün funksional mühit çatışmır. Bu baxımdan funksional şəkildə yenidən təşkil olunmuş iş zonalarının, metodiki əməkdaşlıq məkanlarının, fərdi mentorluq otaqlarının və resurs mərkəzlərinin yaradılması zəruridir.
Tam ştatlı modelin tətbiqi müəllimlərin repetitorluq imkanlarını məhdudlaşdıra bilər ki, bu da uzun illər əlavə gəlir və sosial təminat mənbəyi kimi istifadə olunan mexanizmin əvəzlənməsi deməkdir. Problemin həlli repetitorluğun özü ilə deyil, onun yaranma səbəbləri ilə bağlıdır. Məktəbdaxili fərdi işin zəifliyi, valideyn etimadsızlığı və maaş səviyyəsi əsas amillər sırasındadır. Təklif olunan həll mexanizmləri arasında məktəbdaxili nəzarət olunan əlavə dərslər, akademik möhkəmləndirmə proqramları, mentorluq və əlavə funksiyalar üçün ödəniş sistemləri yer alır. Keçid dövrünün 2-3 illik mərhələsi isə sosial qəbulun artırılması baxımından vacib hesab olunur”.
Tam ştatlı müəllim modeli məktəbin ictimai nüfuzunun yüksəldilməsində strateji alət kimi çıxış edə bilər:
“Müəllimin dərsdənkənar vaxtını şagirdlə fərdi işə, zəif nəticələrin təhlilinə və valideynlə əməkdaşlığa yönəltməsi məktəbin funksional dəyərini artırır. Model müəllimin məktəbə bağlılığını gücləndirərək institusional yaddaşın formalaşmasına, komanda mədəniyyətinin inkişafına və məktəbin "şəxslərdən asılı olmayan sistem" kimi qavranılmasına şərait yaradır. Bu isə uzunmüddətli reputasiya və ictimai etibar üçün əsas şərtdir.
Tam ştatlı müəllim modeli Azərbaycanda ümumi təhsilin keyfiyyətinin artırılması, müəllimlərin sosial və peşəkar mövqeyinin gücləndirilməsi, eləcə də məktəbin institusional dayanıqlığının təmin olunması baxımından real potensiala malikdir. Uğurlu tətbiq mərhələli institusional transformasiya, infrastruktura uyğunlaşma, müəllimlərin sosial təminatının tənzimlənməsi və valideyn etimadının gücləndirilməsi ilə mümkündür. Nəticədə formalaşa biləcək yanaşma belədir: "Yaxşı məktəb - güclü, sabit və məktəbə bağlı müəllim komandası olan məktəbdir". Bu isə ümumi təhsil sistemində məktəbin nüfuzunun bərpası və uzunmüddətli institusional etibarın əsasını təşkil edir”.
