Müasir təhsil sistemlərində universitetlərə qəbul prosesi artıq yalnız birgünlük imtahan nəticəsi ilə məhdudlaşmır. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə abituriyentin illər boyu nümayiş etdirdiyi məktəb uğuru qəbul qərarlarının ən mühüm komponentlərindən birinə çevrilib.
Bu yanaşma şagirdin yalnız test cavablandırma bacarığını deyil, onun davamlı akademik intizamını və real potensialını qiymətləndirməyə xidmət edir.
AzEdu.az dünya təhsilində orta məktəb qiymətlərinin qəbul prosesinə təsir mexanizmlərini araşdırıb.
Amerika Birləşmiş Ştatlarında universitetlərə qəbul sistemi tamamilə çoxfaktorlu və holistik bir model üzərində qurulub. Bu sistemdə şagirdlərin orta məktəb illəri ərzində topladıqları GPA (Orta Bal Sistemi) göstəricisi qəbul komissiyaları üçün ən fundamental meyarlardan biri hesab olunur. GPA, abituriyentin illər boyu nümayiş etdirdiyi akademik performansın vahid miqyasda ifadəsi olmaqla yanaşı, həm də onun intizamlı çalışma vərdişini sübut edir. Lakin komissiyalar yalnız rəqəmlərə baxmır; eyni zamanda şagirdin seçdiyi dərslərin çətinlik dərəcəsi və AP/IB kimi qabaqcıl proqramlardakı uğurları da akademik potensialın ölçülməsində həlledici rol oynayır.
Akademik göstəricilərdən əlavə, ABŞ universitetləri şagirdin şəxsiyyətini tanımaq üçün müəllim rəyləri, referans məktubları və şəxsi esselərə böyük önəm verir. Bu yanaşma şagirdin yalnız test imtahanlarında göstərdiyi bacarığı deyil, həm də onun sosial intellektini, qarşılaşdığı çətinlikləri aşma qabiliyyətini və özünüifadə bacarığını qiymətləndirməyə imkan verir. Müəllim rəyləri şagirdin sinif daxilindəki aktivliyini və xarakterini işıqlandırdığı halda, esselər namizədin fərdi səsini və dünyagörüşünü ortaya qoyur ki, bu da onu minlərlə digər müraciətçidən fərqləndirən əsas amilə çevrilir.
Almaniya ali təhsil sistemi əsasən yüksək akademik standartlara və şagirdin illər boyu topladığı nailiyyətlərin yekunu olan Abitur (orta məktəb buraxılış diplomu) nəticələrinə söykənir. Alman təhsil modelində bu diplomun balı tələbənin gələcək universitet taleyini müəyyən edən ən əsas sənəddir. Xüsusilə tibb, psixologiya və hüquq kimi rəqabətin yüksək olduğu ixtisaslarda Numerus Clausus (NC) adlanan məhdudiyyət tətbiq olunur ki, burada da qəbul üçün yeganə və ya ən mühüm meyar məhz orta məktəb qiymətlərinin ortalamasıdır. Alman sistemi hesab edir ki, birgünlük imtahan stressi tələbənin real biliyini əks etdirə bilməz, ona görə də şagirdin bir neçə il ərzində göstərdiyi akademik performans daha ədalətli meyar sayılır.
Finlandiya və digər Şimali Avropa ölkələri universitetə qəbulda daha az stressli və daha çox fərdə yönəlmiş modelləri ilə tanınırlar. Bu ölkələrdə mərkəzləşdirilmiş və standartlaşdırılmış testlərin rolu minimaldır; əvəzində ali məktəblər abituriyentin orta məktəbdəki ümumi fəaliyyətinə və attestatın ümumi performansına fokuslanırlar. Finlandiya modelində şagirdin tənqidi təfəkkürü, yaradıcılığı və bilikləri tətbiq etmə bacarığı qiymətləndirilir. Bir çox proqramlarda universitetlər abituriyentlərlə fərdi müsahibələr keçirir və ya onların portfoliolarını nəzərdən keçirirlər. Bu sistem şagirdin yalnız akademik biliklərini deyil, həm də onun seçdiyi sahəyə olan marağını və bacarıq inkişafını dərindən ölçməyə xidmət edir.
Türkiyədə universitetə qəbul prosesi mərkəzləşdirilmiş imtahan sistemi ilə orta məktəb müvəffəqiyyətinin birgə qiymətləndirilməsinə əsaslanır. YKS (Yükseköğretim Kurumları Sınavı) imtahanından toplanan balın üzərinə şagirdin orta məktəbdəki dörd illik qiymətlərinin ortalaması olan OBP əlavə edilir. Bu sistem abituriyentləri həm imtahana ciddi hazırlaşmağa, həm də məktəb dərslərini axsatmamağa sövq edir. Bundan əlavə, Türkiyədə bir çox özəl universitet və beynəlxalq proqramlar birbaşa attestatla qəbul həyata keçirir. Yüksək orta balı olan şagirdlər üçün bu, imtahan stressindən yan keçərək birbaşa ixtisaslaşma və müxtəlif təqaüd imkanları əldə etmək deməkdir.
Böyük Britaniyada qəbul prosesi mərkəzləşdirilmiş UCAS sistemi vasitəsilə idarə olunur və burada fokus şagirdin seçdiyi ixtisasa nə dərəcədə hazır olmasına yönəlir. Britaniya universitetləri əsasən A-Level və ya IB nəticələrinə, eləcə də şagirdin yazdığı şəxsi bəyanata önəm verirlər. ABŞ-dən fərqli olaraq, burada dərsdənkənar fəaliyyətlərin şagirdin seçdiyi ixtisasla birbaşa bağlı olması (məsələn, gələcək həkimin xəstəxanada könüllü işləməsi) daha yüksək qiymətləndirilir. Bu model şagirdin erkən yaşda müəyyən bir sahədə dərinləşməsini və akademik cəhətdən ixtisaslaşmasını tələb edir.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, müasir universitet qəbul sistemləri artıq yalnız imtahan balına əsaslanmır. Məktəb performansı - GPA, attestat balı və müəllim rəyləri — tələbənin uzunmüddətli akademik fəaliyyətini və real potensialını qiymətləndirməyə imkan verir. Bu model şagirdin motivasiyasının artması üçün önəmli hesab olunur və beynəlxalq təcrübədə geniş şəkildə tətbiq olunur.
